TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
ADEM ATEŞ VE DİĞERLERİ BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2022/47243)
Karar Tarihi: 14/10/2026
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
İrfan FİDAN
Üyeler
:
Yusuf Şevki HAKYEMEZ
Selahaddin MENTEŞ
Muhterem İNCE
Yılmaz AKÇİL
Raportör
:
Volkan SEVTEKİN
Başvurucular
:
1. Murat AZAKLI
Vekili
:
Av. Burak AZAKLI
2. Adem ATEŞ
3. Burak AZAKLI
4.Erol AZAKLI
I. BAŞVURUNUN KONUSU
1. Başvuru, kadastro tespitine itiraz davasında adli yardım talebinin reddedilmesi üzerine eksik harcın ödenmemesi nedeniyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi suretiyle adil yargılanma hakkı kapsamında mahkemeye erişim hakkı ve mülkiyet hakkının ihlal edildiği iddialarına ilişkindir.
II. BAŞVURU SÜRECİ
2. Başvuru 28/4/2022 tarihinde yapılmıştır. Komisyonca başvurucuların makul sürede yargılanma hakkı kapsamındaki şikâyetleri yönünden başvuru yollarının tüketilmemesi nedeniyle kabul edilemezlik kararı verilmiştir. Başvurucuların adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkı ve mülkiyet hakkına yönelik şikâyetleri yönünden ise kabul edilebilirlik incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir. Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına gönderilmiştir.
III. OLAY VE OLGULAR
3. Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle şöyledir:
4. Başvurucu Adem Ateş ile diğer başvurucular murisi Rıfkat Azaklı tarafından (davacılar) 29/7/2009 tarihinde Ordu Kadastro Mahkemesinde (Mahkeme) açılan kadastro tespitine itiraz davasında kadastro öncesi tapu kayıtlarına dayalı olarak 885 adet taşınmaza ilişkin kadastro tespitlerinin hatalı olduğu ileri sürülerek iptali ile taşınmazların adlarına tescili talebinde bulunulmuştur.
5. Mahkeme, davacıların hazır bulunmadığı 12/11/2010 tarihli celsede kadastro tutanaklarındaki emlak değeri üzerinden hesaplanan ve eksik yatırıldığı belirlenen 18.784 TL harcın bir sonraki celseye (15/12/2010) kadar tamamlanması için davacılara süre verilmesine karar vermiştir. Aynı tarihli duruşma tutanağından davacı tarafın celse arasında Mahkemeye sunduğu dilekçeyle adli yardım talebinde bulunduğu anlaşılmaktadır.
6. Mahkemece 15/12/2010 tarihli celsede dosyanın kapsamlı olduğu ve bu hâli ile keşif yapılmasının güç olduğu vurgulanarak bir kısım parsel hakkındaki dava yönünden dosyanın tefrikine karar verilmiş ve davacıların adli yardım talepleri hakkında duruşma tutanağında şu tespitlerde bulunulmuştur:
“…Davacıların adli müzaretten istifade etmelerine yönelik beyanları doğrultusunda istenen sosyal ekonomik durum tespitine cevap var gelen yazıda Adem Ateş'in memur olduğu, 1,200 TL maaş ile çalıştığı, kayınvalidesine ait evde oturduğu, davacı Rıfkat Azaklı ise ev hanımı olduğu, %77 bedensel özürlü olduğu, eşine ait evde ikamet ettiği, eşinin 840 TL ücretli emekli olduğu belirtildi.
Davacıların muhtarlıktan yoksulluk belgesi ibraz edemedikleri belirtildi ve davacıların bugüne kadar eksik olan harcı yatırmadıkları anlaşıldı. …”
7. Mahkeme 21/1/2011 tarihli celsede eksik harcın tamamlanması yönündeki karara karşılık davacıların (başvurucu Adem Ateş ile diğer başvurucular murisi Rıfkat Azaklı’nın) adli yardım taleplerinin dosya münderecatı dikkate alındığında yerinde görülmediğinden reddine karar vermiştir.
8. Mahkeme 21/1/2011 tarihli kararla davanın açılmamış sayılmasına, dava konusu taşınmazların tespit gibi malikleri adına tapuya kayıt ve tesciline, yargılamadaki güçlük nedeniyle dosyanın bir kısım parsel yönünden tefriki ile yeni bir esasa kaydedilmesine karar vermiştir. Kararın gerekçesinin ilgili kısmı şöyledir:
“…Davacılara dava sırasında eksik olan dava harçlarını yatırmaları için ihtar yapılmış ve miktarı belirlenen 18.784 TL harç miktarını belirlenen sürede yatırmaları ihtar olunmuştur. Buna rağmen davacılar harcı yatırmamış ve buna karşı adli yardımdan istifade etmek istediklerini belirtmişlerdir. Yapılan kolluk araştırmasında davacıların adli yardımdan istifade edebilecek durumda yoksul olmadıkları anlaşılmış ve ayrıca davacılar kanunda belirtildiği şekliyle muhtarlıktan acizlik belgesi sunamamışlardır. Bu nedenle davacıların iddiası red edilmiştir.
Harcın yatırılması dava şartlarındandır. İhtara rağmen yatırılmayan harç nedeniyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiş başka dosyalarda davalı olan parseller yeni bir esasa kayıt edilmek üzere tefrik kararı verilmiştir.
Yukarıda anlatılan nedenlerle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiş ve aşağıdaki hüküm kurulmuştur”
9. Anılan karar, başvurucu Adem Ateş ile diğer başvurucuların murisi tarafından 10/2/2011 tarihinde temyiz edilmiştir. Ancak Mahkemece, başvurucu Adem Ateş adına temyiz masraflarının tamamlatılması için 4/3/2011 tarihli muhtıra düzenlenmiştir. Muhtırada 370 kişiye karar ve temyiz dilekçesi tebliği masrafı 3.700 TL ile temyiz posta masrafı 2.340 TL’nin muhtıranın tebliğ tarihinden itibaren yedi günlük kesin süre içinde yatırılması aksi takdirde temyiz isteminden vazgeçilmiş sayılacağı belirtilmiştir. Davacı/davacılar tarafından 22/3/2011 tarihinde muhtıra gereği istenen masraf yatırılmıştır. Davanın temyiz sürecinde bir kısım başvurucular murisi Rıfkat Azaklı 15/12/2011 tarihinde vefat etmiştir.
10. Yargıtay (kapatılan) 16. Hukuk Dairesinin (16. Hukuk Dairesi) 27/2/2014 tarihli kararıyla, başvurucu Adem Ateş ile diğer başvurucuların murisinin temyiz itirazları yerinde görülerek hüküm bozulmuştur. Kararın gerekçesi şu şekildedir:
“…Dava; kadastro tespitine itiraza ilişkindir. Mahkemece dava açılırken ödenmesi gereken peşin karar ve ilam harcının eksik ödendiği ve davacılara harcın ikmali için verilen süreye rağmen ikmal edilmediği gerekçesiyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiş ise de; mahkemece varılan sonuç dosya içeriğine uygun düşmemiştir. Davacıların hazır olmadığı 03.11.2010 tarihli celsede mahkemece eksik harcın ikmali için ara karar kurulmuş, 04.11.2010 tarihinde duruşma zaptının davacı Adem Yetiş [Ateş] tarafından alındığı hususunda duruşma zaptının altına davacı Adem'in imzası alınmıştır. Davacılar bu celseden sonra ve celse arasında mahkemeden adli yardım talebinde bulunmuşlardır. Bir sonraki 12.11.2010 tarihli celsede davacıların adli yardım talepleri hakkında karar verilmeden ve davacılar duruşmada hazır değilken mahkemece önceki celse eksik harcın yanlış belirlendiği gerekçesiyle yeniden eksik harcın ikmali için ara karar kurulmuştur. Duruşmada hazır olmayan davacılara söz konusu ara kararın gereği için ihtarlı davetiye ile tebliğ edilmediği gibi, ara kararda harcın ikmal edilmemesi halinde neticesinin ne olacağı da açıkça yazılmamıştır. Usulüne uygun olmayan ara karar ve bu ara kararın davacılara tebliğ edilmemiş olması karşısında davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi isabetsiz olup, davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı'nın temyiz itirazları açıklanan nedenlerle yerinde görüldüğünden kabulü ile hükmün BOZULMASINA, …”
11. Davacı Rıfkat Azaklı’nın mirasçılarına ve diğer taraflara Yargıtay ilamının tebliği sonrasında Mahkemece 14/10/2015 tarihli celsede bozma kararına uyulmasına karar verilmiştir. Aynı celsede başvuruculardan Adem Ateş adli yardım talebi hakkında karar verilmesini talep etmişse de Mahkeme, başvurucuların adli yardım taleplerinin reddine ve eksik yatırılan 83.178,50 TL harcın başvurucular (davacı Adem Ateş ve diğer davacı Rıfkat Azaklı mirasçıları) tarafından otuz günlük kesin süre içerisinde mahkeme veznesine yatırılmasını ihtar etmiştir. Mahkemenin duruşma tutanağının ilgili kısmı şöyledir:
“…
Usulüne uygun bozma ilamı uyarınca bozma ilamına uyulmasına karar verildi. Tefhimle açık yargılamaya devam olundu.
Davacılar hakkında daha önceden sosyal ve ekonomik durum araştırması yapıldığından davacılar hakkında yeniden araştırma yapılmadığı anlaşıldı
Davacıdan soruldu: adli yardım talebim halen geçerlidir, bu hususta karar verilmesini talep ediyorum, ayrıca mali durumum yönünden beyanda bulunacağım dedi.
…
…ARGD:
Davacıların Adli yardım talebinin 6100 sayılı HMK 'nın 336/2 (Mülga 1086 sayılı HMUK 'nın 468. maddesi) maddesinde belirtilen koşulların uygun bulunmadığından ve yine yapılan sosyal ve ekonomik araştırmalar sonucunda 6100 sayılı HMK'nın 334. (Mülga 1086 sayılı 465. maddesinde) maddesinde belirtilen koşulları taşımadıklarından davacıların Adli Yardım Talebinin Reddine karar verildi., Tefhimle açık yargılamaya devam olundu
Davacıdan soruldu: Adli Yardım talebim yönünden beyanda bulunmak için süre talep ederim dedi.
…
Dosya incelendi.
G.D:
1- Yapılan inceleme sonucunda davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı mirasçıları peşin olarak yatırılması gerekli harcın eksik yatırdığı tespit edildiğinden davacıların dava ettiği 885 Adet taşınmazın kadastro tutanağından harca esas değeri (son beyan dönemi emlak vergisi değeri) üzerinden hesaplanan toplam 1218648,52 TL'den alınması gereken 83246,00 TL harçtan davanın başında alınan peşin alınan harcın mahsubu ile geriye kalan 83.178,50 TL harcın davacı Adem Ateş ve davacı Rıfkat Azaklı Mirasçıları Hami Azaklı, Erol Azaklı, Murat Azaklı, Burak Azaklı (velayeten Derya Azaklı) tarafından tebliğ tarihinden itibaren 30 günlük kesin süre içerisinde mahkeme veznesine ödenmesine 30 günlük kesin süre içerisinde tespit edilen harcın tamamlanmadığı takdirde davanın açılmamış sayılmasına ve tespit gibi tesciline karar verileceği ihtar olunur. (Davacı Adem Ateş ihtar edildi, Diğer davacılara ihtar edilemedi) Davacı Adem Ateş haricindeki diğer davacıların bu şerhi taşıyan tebligat çıkartılmasına, tebligat masrafının daha sonra haksız çıkacak taraftan alınmak şartı ile şimdilik suç üstünden karşılanmasına ...
Bu nedenle duruşmanın 27/01/2016 günü saat 09:50 bırakılmasına karar verildi. ...”
12. Anılan ara kararlar sonrasında başvurucu Adem Ateş 22/10/2015 ve 11/11/2015 tarihli adli yardım talepli dilekçelerinde okul çağında iki kızının olduğunu, 7/11/2013 tarihinde evinin yandığını, yangın sonrası iki yıldır komşunun evinde oturduğunu, sosyal yardımlaşma ve dayanışma vakfından yardım talebinde bulunduğunu belirtmiş ve bu hususlara ilişkin delillerini sunmuştur. Davacı Rıfkat Azaklı'nın mirasçılarından davacı Hami Azaklı ise 27/10/2015 tarihli adli yardım talepli dilekçesinde vefat eden eşi Rıfkat Azaklı’nın vefat etmeden önceki ağır hastalığı ve ekonomik durumu ile ilgili açıklamalarda bulunarak söz konusu harcı ödemesinin mümkün olmadığını dile getirmiş ve 6/11/2015 tarihli dilekçesine ek olarak fakirlik belgesini Mahkemeye sunmuştur. Yine Rıfkat Azaklı'nın mirasçısı başvurucu Burak Azaklı da 27/10/2015 tarihli adli yardım talepli dilekçesinde liseyi yeni bitirdiğini, herhangi bir gelirinin bulunmadığını belirterek adli yardım talebinin reddi kararının kaldırılarak talebinin kabulüne karar verilmesini istemiştir. Öte yandan başvurucular ile davacı Hami Azaklı anılan dilekçelerde davaya dayanak murislerine ait tapu kayıtlarının devlet güvencesinde olduğunu belirterek uygun görülürse 83.178,50 TL harç bedeli olarak tapu kayıtlarının ipotek altına alınması talebinde bulunmuştur.
13. Mahkemece 1/6/2016 tarihli kararla başvurucular yönünden davanın açılmamış sayılmasına, dava konusu taşınmazların tespit gibi tapuya kayıt ve tesciline karar verilmiştir. Diğer yandan yargılamanın düzenli bir şekilde yürütülmesi amacıyla bu karar kesinleştikten sonra dosyanın bir kısım parsel yönünden tefrikine, birleştirilen bazı dava dosyalarında açılan davaların feragat nedeniyle reddiyle tespit gibi tapuya kayıt ve tesciline, birleştirilen bazı dava dosyalarında açılan davalarda davalıların kabul beyanları doğrultusunda kadastro tespitinin iptali ile kabul beyanlarına göre tapuya kayıt ve tesciline karar verilmiştir. Başvurucular yönünden kararın gerekçesi ve hüküm kısmı şöyledir:
“…Davacılara dava sırasında eksik olan dava harçlarını yatırmaları için ihtar yapılmış ve miktarı belirlenen 18.784 TL harç miktarını belirlenen sürede yatırmaları ihtar olunmuştur. Buna rağmen davacılar harcı yatırmamış ve buna karşı adli yardımdan istifade etmek istediklerini belirtmişlerdir. Yapılan kolluk araştırmasında davacıların adli yardımdan istifade edebilecek durumda yoksul olmadıkları anlaşılmış ve ayrıca davacılar kanunda belirtildiği şekliyle muhtarlıktan acizlik belgesi sunamamışlardır. Bu nedenle davacıların iddiası red edilmiştir
Harcın yatırılması dava şartlarındandır. İhtara rağmen yatırılmayan harç nedeniyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiş başka dosyalarda davalı olan parseller yeni bir esasa kayıt edilmek üzere tefrik kararı verilmiştir.
Mahkememizce yapılan yargılama sonucunda mahkememizin 2009/263 Esas 2011/2 Karar sayılı ilamı harç yatırılmadığından davanın açılmamış sayılmasına ve dava konusu taşınmazların tespit gibi tesciline karar verildiği, verilen bu kararın davacılar tarafından temyiz edildiği, temyiz incelemesi sonucunda Yargıtay 16. Hukuk Dairesinin 2014/2356 Esas 2014/1816 Karar sayılı ilamı ‘Dava; kadastro tespitine itiraza ilişkindir. Mahkemece dava açılırken ödenmesi gereken peşin karar ve ilam harcının eksik ödendiği ve davacılara harcın ikmali için verilen süreye rağmen ikmal edilmediği gerekçesiyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiş ise de; mahkemece varılan sonuç dosya içeriğine uygun düşmemiştir. Davacıların hazır olmadığı 03.11.2010 tarihli celsede mahkemece eksik harcın ikmali için ara karar kurulmuş, 04.11.2010 tarihinde duruşma zaptının davacı Adem Yetiş [Ateş] tarafından alındığı hususunda duruşma zaptının altına davacı Adem'in imzası alınmıştır. Davacılar bu celseden sonra ve celse arasında mahkemeden adli yardım talebinde bulunmuşlardır. Bir sonraki 12.11.2010 tarihli celsede davacıların adli yardım talepleri hakkında karar verilmeden ve davacılar duruşmada hazır değilken mahkemece önceki celse eksik harcın yanlış belirlendiği gerekçesiyle yeniden eksik harcın ikmali için ara karar kurulmuştur. Duruşmada hazır olmayan davacılara söz konusu ara kararın gereği için ihtarlı davetiye ile tebliğ edilmediği gibi, ara kararda harcın ikmal edilmemesi halinde neticesinin ne olacağı da açıkça yazılmamıştır. Usulüne uygun olmayan ara karar ve bu ara kararın davacılara tebliğ edilmemiş olması karşısında davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi isabetsiz olup, davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı'nın temyiz itirazları açıklanan nedenlerle yerinde görüldüğünden kabulü ile hükmün BOZULMASINA’ karar verildiği ve dosyanın mahkememize gönderildiği anlaşılmıştır.
Yargıtay bozma ilamından sonra bu dosyadan ayrılan tüm dosyalar yeni esastaki bu dosya ile birleştirilmiştir.
Yargıtay bozma ilamından sonra Davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı mirasçıları beyanlarında önceki beyanlarını aynen tekrar ettiğini beyan etmiştir.
Davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı mirasçılarının Adli yardım talebinin 6100 sayılı HMK'nın 336/2 (Mülga 1086 sayılı HMUK 'nın 468. maddesi) maddesinde belirtilen koşulların uygun bulunmadığından ve yine yapılan sosyal ve ekonomik araştırmalar sonucunda 6100 sayılı HMK'nın 334. (Mülga 1086 sayılı 465. maddesinde) maddesinde belirtilen koşulları taşımadıklarından davacıların Adli Yardım Talebinin Reddine karar verildiği anlaşılmıştır.
Mahkememizce yapılan inceleme sonucunda davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı mirasçıları peşin olarak yatırılması gerekli harcın eksik yatırdığı tespit edildiğinden davacıların dava ettiği 885 Adet taşınmazın kadastro tutanağından harca esas değeri (son beyan dönemi emlak vergisi değeri) üzerinden hesaplanan toplam 1218648,52 TL'den alınması gereken 83246,00 TL harçtan davanın başında alınan peşin alınan harcın mahsubu ile geriye kalan 83.178,50 TL harcın davacı Adem Ateş ve davacı Rıfkat Azaklı Mirasçıları Hami Azaklı, Erol Azaklı, Murat Azaklı, Burak Azaklı (velayeten Derya Azaklı) tarafından tebliğ tarihinden itibaren 30 günlük kesin süre içerisinde mahkeme veznesine ödenmesine 30 günlük kesin süre içerisinde tespit edilen harcın tamamlanmadığı takdirde davanın açılmamış sayılmasına ve tespit gibi tesciline karar verileceği ihtar edilmiştir.
Davacılardan Burak Azaklı tebligat tarihi itibariyle 18 yaşını bitirdiğinden dolayı harca ilişkin meşruhatlı davetiye mahkememizce kendi adına çıkartılmıştır.
Her ne kadar davacılardan Hami Azaklı 11/05/2016 tarihli duruşmadan sonra tebligatlar çıkarıldıktan sonra mernis adresini değiştirdiğini beyan etmişse de 7201 sayılı Tebligat Kanunun 10. maddesi uyarınca ‘tebligat, tebliğ yapılacak şahsa bilinen en son adresinde yapılır’ hükmü ile 6099 sayılı Kanunla yapılan değişiklik sonucunda anılan maddeye eklenen ‘bilinen en son adresin tebligata elverişli olmadığının anlaşılması veya tebligat yapılamaması hâlinde, muhatabın adres kayıt sisteminde bulunan yerleşim yeri adresi, bilinen en son adresi olarak kabul edilir ve tebligat buraya yapılır’ ek fıkra uyarınca davacı Hami Azaklı'nın 12/05/2016 tarihi itibariyle mahkememize bildirdiği en son adresine tebligat çıkartıldığı, tebligatın bu adrese Tebligat Kanununun 21/1.maddesi uyarınca usulüne uygun tebliğ edildiği, komşusu Seyhan Azaklı tarafından davacının taşındığına ve ya adresin kapalı olduğuna dair bir beyanı olmadığı, yine harç konusunda davacı tarafa kesin süre verildikten ve harcı yatırmadıktan sonra davacı tarafın davayı haksız yere uzatmak için TMK'nun 2. maddesindeki dürüstlük kurallarına aykırı şekilde ilk önce mazeret verdikleri, daha sonra avukat tutup süre istedikleri ve ertesi celse davacı asiller gelmeyip avukatın istifa edip istifa dilekçesini tebliğe çıkarttıkları ve davacı asillerin tebligatları almamak için davacı Adem Ateş'in eşi Ayşe Ateş'in beyanına göre taşındığını beyan ettikleri, davacı Hami Azaklı'nın ise komşularının beyanına göre adreste oturduğu halde sadece mernis adresini değiştirdiği, davacıların dürüstlük kurallarına aykırı bu tutumların mahkememizce kabul edilmediği ve davacılara yapılan bu tebligatların mahkememizce usulüne uygun olarak tebliğ edildiği kabul edilmiştir.
TÜM DOSYA KAPSAMI DEĞERLENDİRİLDİĞİNDE: Davacılar Adem Ateş ve Rıfkat Azaklı mirasçıları yönünden Dava, kadastro tespitine karşı açılan, kadastro tespitine itiraz davası olup, 3402 sayılı Kadastro Kanunu’nun 36. maddesi uyarınca harca tabidir. Kadastro Kanunu’nun 28. maddesinde dava dilekçesinde dava sebep ve delillerini bildirmeyen yani dava dilekçesini usulüne uygun şekilde tanzim etmeyen davacının, bildirmeyen yani dava dilekçesini usulüne uygun şekilde tanzim etmeyen davacının, çıkartılacak meşruhatlı davetiyeye rağmen ilk celseye kadar bu eksiklikleri tamamlamaması halinde davanın açılmamış sayılmasına ve dava konusu taşınmazların tespit gibi tesciline karar verileceği hükmü yer almaktadır. 3402 sayılı Kadastro Kanunu’nun 36/1, 28 ve 492 sayılı Harçlar Kanunu’nun 30 ve 32. maddeleri kadastro yargılamasının amacı da dikkate alınmak suretiyle birlikte değerlendirildiğinde Kadastro Mahkemelerinde, eksik harç halinde mahkemenin davacı tarafa uygun bir kesin mehil vermesi, mehle uymamanın neticelerinin davacı tarafa ihtar olunması, verilen mehil içinde harcın yatırılmaması halinde doğrudan davanın açılmamış sayılmasına ve dava konusu taşınmazların tespit gibi tesciline karar verilmesi gerektiği sonucuna varılmaktadır.
Somut olayımızda da Davacı tarafa noksan 1/4 harcı yatırmak için meşruhatlı davetiye tebliğ edilmiş, davacı Adem Ateş'e 14/10/2015 tarihli duruşmada, davacı Rıfkat Azaklı mirasçısı Burak Azaklı'ya 05/11/2015, Murat Azaklı'ya 21/10/2015, Erol Azaklı'ya 27/10/2015, Hami Azaklı'ya 20/10/2015 tarihinde tebliğ edildiği, 30 günlük yasal sürede belirlenen harcı yatırmadıkları anlaşıldığından bu davacılar yönünden 3402 sayılı Kadastro Kanunun 28 ve 36. maddeleri uyarınca davanın açılmamış sayılmasına karar verildiği ve aşağıdaki şekilde hüküm kurulduğu anlaşılmıştır. (Her ne kadar davacılar Adem Ateş, Rıfkat Azaklı mirasçıları Murat Azaklı, Hami Azaklı, Erol Azaklı ve Burak Azaklı harcın yatırılması amacıyla verilen kesin süreden sonra bazı parsellerden feragat etmişlerse de; Harçlar Kanunu, harç alınmasını veya tamamlanmasını yanların isteklerine bırakmamış; değinilen yönün mahkemece kendiliğinden (re'sen) gözetilmesini hükme bağlamıştır. 492 sayılı Kanunun 32. maddesinde ise yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe müteakip işlemlerin yapılamayacağı vurgulanmıştır. Yine HMK.nun 150. maddesine göre mahkemece 3 aylık sürenin bitiminde kendiliğinden davanın açılmamış sayılmasına karar verilip kaydın kapatılması gerekmektedir. Hakimin böyle bir kararı vermemiş veya vermekte gecikmiş olması, taraflara bu tarihten sonra davayı yenileme hakkı kazandırmaz. Sürenin bittiği tarihte dava kanunen açılmamış hükmündedir. Hakimin kararı bu durumu tespitten ibaret olduğu vurgulanmıştır. Bu maddeler birlikte değerlendirilerek somut olayımıza uygulandığında harcın yatırılması amacıyla mahkememizce davacılara verilen kesin süre sonucunda davacıların harcı yatırmadıkları, kesin sürenin bittiği tarih itibariyle davanın açılmamış sayılmasına ilişkin kesin süre ihtaratının yürürlük kazandığı, kesin sürenin bittiği tarihten sonra yapılan irade beyanlarının sonuca etkili olmadığından davacıların bazı parsellere ilişkin yapmış oldukları feragat beyanı mahkememizce dikkate alınmamıştır.)
…
HÜKÜM: Gerekçesi yukarıda açıklandığı üzere;
1-Davacılar Adem Ateş ve davacı Rıfkat Azaklı Mirasçıları Hami Azaklı, Erol Azaklı, Murat Azaklı, Burak Azaklı tarafına mahkememizce hesaplanan noksan harcı yatırmak üzere kendilerine meşruhatlı tebligat çıkartılmış, 30 günlük kesin süre verilmiş, kesin süre içerisinde harcı tamamlamadıklarından dolayı Ordu ili Kabadüz ilçesi yatırmak üzere kendilerine meşruhatlı tebligat çıkartılmış, 30 günlük kesin süre verilmiş, kesin süre içerisinde harcı tamamlamadıklarından dolayı Ordu ili Kabadüz ilçesi Yokuşdibi/Yeşilyurt Mahallesi 593 ada 2 - 4 - 5 …
…
… 689 ada 24 parseller hakkında açılan İŞ BU DAVANIN K.K. 36. VE 28 MADDELERİNE GÖRE AÇILMAMIŞ SAYILMASINA, TESPİT GİBİ TAPUYA KAYIT VE TESCİLİNE,
Dava konusu Ordu ili Kabadüz ilçesi Yokuşdibi/Yeşilyurt Mahallesi 688 ada 17 parsel,
…
… 673 ada 1 parsellere ilişkin davanın KK 36 MADDESİNE GÖRE AÇILMAMIŞ SAYILMASINA, Ancak parsellerin birleşen dava dosyalarında davalı olduklarından bu davacıların açmış olduğu dava yönünden tespit ve tescil hususunda karar verilmesine yer olmadığına,
…”
14. Anılan karar başvurucu Adem Ateş ile davacı Rıfkat Azaklı’nın mirasçılarından eşi davacı Hami Azaklı ve başvurucu Burak Azaklı tarafından temyiz edilmiştir. 24/6/2016 tarihli temyiz dilekçelerinde yatırılması istenen harç miktarının 83.178,50 TL olduğunu, taraflarınca bu miktarın ödenmesinin mümkün olmadığını ve mağduriyetlerine sebep olacağını, kadastro öncesi tapu kaydına dayanarak kadastro tespitine itiraz etmelerinin 12/1/2011 tarihli ve 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 334. maddesinde öngörülen adli yardım taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kriterini ortaya koyduğunu ancak bu durum göz ardı edilerek adli yardım taleplerinin reddedildiğini belirtmişlerdir. Ayrıca 6100 sayılı Kanun’un 339. maddesinde belirtilen mağduriyet şartının gerçekleşip gerçekleşmediğinin irdelenmediğini ifade etmişlerdir. Diğer yandan başvurucu Adem Ateş 22/10/2015 ve 11/11/2015 tarihli dilekçelerinde belirttiği hususları (bkz. § 12) tekrar etmiş; davacı Rıfkat Azaklı’nın mirasçılarından davacı Hami Azaklı harcın yatırılmasının hem kendisinin hem de ailesinin geçimini zor duruma düşüreceğini dile getirmiş; başvurucu Burak Azaklı da dava sırasında 18 yaşını doldurduğunu ve öğrenci olduğunu, herhangi bir geliri ve üzerine kayıtlı taşınmaz kaydının bulunmadığını vurgulamıştır. Sonuç olarak adli yardım taleplerinin reddedilerek eksik dava harcını yatırmadıklarından bahisle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesinin usul ve kanuna aykırı olduğunu belirtmiştir. Davanın temyiz sürecinde davacı Hami Azaklı 22/9/2019 tarihinde vefat etmiştir.
15. Yargıtay 8. Hukuk Dairesinin (8. Hukuk Dairesi) 9/2/2022 tarihli kararıyla hükmün düzeltilerek onanmasına, karar düzeltme yolu kapalı olarak karar verilmiştir. Kararın gerekçesi ve hüküm kısmı şu şekildedir:
“… hüküm, davacı Adem Ateş ile Rıfkat Azaklı mirasçıları Hami ve Burak Azaklı tarafından temyiz edilmiştir.
1. Dosya muhtevasına, dava evrakı ile yargılama tutanakları münderecatına ve uyulan bozma ilâmında açıklandığı üzere işlem yapılıp sonucu Dairesinde hüküm tesis edildiğine göre davacıların aşağıdaki bendin kapsamı dışında kalan temyiz itirazları yerinde görülmemiştir.
2. 3402 sayılı Kadastro Kanunu’nun 1. maddesi uyarınca kadastro hakimi doğru, infazı kabil ve infaz sırasında tereddüt oluşturmayacak şekilde karar vermek zorundadır. Çekişmeli taşınmazlardan bir kısmının kadastro tespitine itiraz edilmesi üzerine, Komisyon kararı ile malik ya da miktarlarının değiştirildiği ve eldeki davanın da bu bir kısım taşınmazlar yönüyle Komisyon kararına karşı açıldığı anlaşılmakta olup, bu şekilde hakkında Komisyon kararı bulunan taşınmazlar yönü ile komisyon kararına atıf yapılmak suretiyle tescil hükmü kurulması gerekirken, hakkında tescil hükmü tesis edilen tüm taşınmazlar yönüyle tespit gibi tescil kararı verilmek suretiyle infazda tereddüt oluşturulmuştur.
Ne var ki, bu hususun düzeltilmesi yeniden yargılamayı gerektirmediğinden bozma sebebi yapılmamış ve hükmün HUMK'un 438/7. maddesi uyarınca düzeltilerek onanmasına karar vermek gerekmiştir.
SONUÇ: Yukarıda 2. bentte açıklanan sebeple davacı Adem Ateş ile davacı Rıfkat Azaklı mirasçıları Hami ve Burak Azaklı'nın temyiz itirazının kabulü ile; hüküm fıkrasının 1. bendinde; ‘...689 ada 24 parseller hakkında açılan iş bu davanın K. K. 36. ve 28. maddelerine göre açılmamış sayılmasına...’ sözlerinden sonra, ‘....Komisyon kararına itiraza ilişkin davanın konusunu teşkil eden parsellerin komisyon kararları gibi, haklarında komisyon kararı bulunmayıp, tespite itiraza ilişkin davanın konusunu teşkil eden parsellerin ise...’ sözlerinin eklenmesi ve hüküm fıkrasının 3. bendinin 2. paragrafında; ‘...697 ada 4, 5, 698 ada 7...’ ibarelerinden sonra gelen ‘...parsellerin...’ kelimesinin hüküm yerinden çıkarılarak yerine, ‘....parsel sayılı taşınmazlardan Komisyon kararına itiraza ilişkin davanın konusunu teşkil eden parsellerin komisyon kararları gibi, haklarında komisyon kararı bulunmayıp, tespite itiraza ilişkin davanın konusunu teşkil eden parsellerin ise...’ sözlerinin eklenmesine ve hükmün 6100 sayılı HMK'nin geçici 3. maddesi yollaması ile 1086 sayılı HUMK'un 438/7. fıkrası gereğince düzeltilmiş bu şekli ile ONANMASINA, davacıların sair temyiz itirazlarının 1. bentte gösterilen nedenlerle reddine, HUMK'un 440/III-1, 2, 3 ve 4. bentleri gereğince ilama karşı karar düzeltme yolu kapalı bulunduğuna,
…”
16. Başvurucular, nihai kararı 13/4/2022 tarihinde öğrenmiştir.
IV. İLGİLİ HUKUK
17. 21/6/1987 tarihli ve 3402 sayılı Kadastro Kanunu’nun “ Genel olarak görev ” başlıklı 25. maddesinin birinci fıkrası ve ikinci fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:
“Kadastro mahkemesi; taşınmaz mal mülkiyetine ve sınırlı ayni haklara, tapuya tescil veya şerh edilecek veyahut beyanlar hanesinde gösterilecek sair haklara, sınır ve ölçü uyuşmazlıklarına, kadastroya ve tapu sicilini ilgilendiren benzeri davalara ve özel kanunlarca kendisine verilen işlere bakar; Kadastroya veya kadastro ile ilgili verasete ait uyuşmazlıkları çözümleyebileceği gibi, istek üzerine veraset belgesi de verebilir.
Kadastro mahkemesi, yalnız kadastro işlerine münhasır olmak üzere;
…
B) Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunun 465 ve bunu takip eden maddeleri gereğince adli yardım taleplerini inceleyerek kabul edebilir.
…”
18. 3402 sayılı Kanun’un “ Kadastro davalarında usul ” başlıklı 28. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:
“Kadastro hakimi, askı süresi içinde açılacak davalar ve kadastro müdürü tarafından mahkemeye tevdi olunacak taşınmaz mallara ait kadastro tutanakları ve mahalli hukuk mahkemelerinden devredilen işler hakkında dava dosyası açar. İlgililerin başvurusunu beklemeksizin kadastro tutanakları ile uyuşmazlığın çözümlenmesine etkili olabilecek kayıt ve diğer bilgileri ilgili dairelerden getirtir. Hakim, duruşma gününü taraflara Tebligat Kanunu hükümlerine göre resen tebliğ eder.
Davacı gerçek ve tüzelkişiler, dava sebep ve delillerini dilekçelerinde bildirmek zorundadır. Dilekçede bu husus bildirilmemiş ise, hakim gönderilecek davetiye ile dava sebep ve delillerini bildirmesini davacıya tebliğ eder. Davacı, ilk duruşma oturumuna kadar dava sebep ve delillerini dilekçe ile veya ilk oturuma gelmek suretiyle bildirmez ise, hakim, davanın açılmamış sayılmasına ve tespit gibi tescile karar verir. Bu hüküm davetiyede açıkça belirtilir. 30 uncu maddenin ikinci fıkrası hükmü saklıdır. …”
19. 3402 sayılı Kanun’un “ Yargılama usulü ” başlıklı 29. maddesi şöyledir:
“Kadastro mahkemesinde gelmeyen tarafın yokluğunda duruşma yapılır. Taraflardan hiç biri gelmez ise dosya işlemden kaldırılmaz. Hakim, toplanması mümkün olan delilleri inceler ve 30 uncu madde hükmünce işi karara bağlar.
Bir mirasçı diğerlerinin muvafakatı olmadan dava açabilir ve yalnız başına davaya devam edebilir. Mirasçılarının tayin edilememesi sebebiyle ölü olduğu belirtilerek kayıt sahibi adına tespiti yapılan taşınmaz mallar hakkında, ölünün ismi açıklanarak mirasçıları denilmek suretiyle mirasçılar aleyhinde dava açılabilir. Dava sırasında davalının davadan önce öldüğünün anlaşılması halinde davaya mirasçıları aleyhine devam edilir.
Bu Kanunun tatbikinde ayrıca açıklık bulunmıyan hallerde basit yargılama usulü uygulanır.
Kadastro mahkemeleri adli tatile tabi değildir.”
20. 3402 sayılı Kanun’un “ Deliller ve hakimin takdiri ” başlıklı 30. maddesi şöyledir:
“Kadastro tutanaklarında beyanlarına başvurulan kişiler, bu beyanlarına gerekçe gösterilerek itiraz edilmedikçe, yeniden dinlenmezler. Ancak hakim, kadastro tutanağındaki beyanla, duruşma sırasında topladığı deliller arasında çelişki görürse, bunu gidermek için tutanakta beyanlarına başvurulan kimseleri tanık sıfatıyla yeniden dinleyebilir.
Kadastro komisyonlarından gönderilen tutanaklar ile mahalli mahkemelerden devredilen dosyaların muhtevasından malik tespiti yapılamadığı veya dava açan mirasçının dışında başka mirasçıların da bulunduğu anlaşıldığı takdirde, hakim resen lüzum gördüğü diğer delilleri toplayarak taşınmaz malın kimin adına tescil edileceğine karar vermekle yükümlüdür. Taşınmaz malın ölü bir şahsa ait olduğu anlaşılır ve mirasçıları da tespit edilemezse, ölü olduğu yazılmak suretiyle o şahsın adına tescil kararı verilir.
Kadastro mahkemesinde açılmış davalarda, ihtilaf taşınmaz malın muayyen bir kısmına münhasır kalıyorsa, ilgililerin talebi üzerine ve imar mevzuatı da engel teşkil etmediği takdirde ihtilaflı olmayan kısım ifraz edilerek davaya ihtilaflı kısım üzerinde devam edilir.”
21. 3402 sayılı Kanun’un “ Yargılama giderleri, kadastro harcı ve tahakkuku ” başlıklı 36. maddesinin birinci ve ikinci fıkraları şöyledir:
“Taraflardan her biri dava harcını, dinlenmesini talep ettiği tanık ve bilirkişi ücretini ve diğer yargılama giderlerini karşılamak zorundadır. Davacı hakim tarafından belirlenecek süre içinde gerekli giderleri mahkeme veznesine yatırmadığı takdirde, onunla ilgili delillere dayanmaktan vazgeçmiş sayılır. Bu Kanun gereğince resen yapılması gereken soruşturma ve tebligat işlemleri için zaruri giderler, ileride haksız çıkacak taraftan alınmak üzere bütçeye konulan ödenekten karşılanır.
Kadastro hakimi, dava harcı, yargılama giderlerinin tespit ve hesaplanmasında ilgili taşınmaz mala ait son beyan dönemi emlak vergisi değerini esas alır. …”
22. 2/7/1964 tarihli ve 492 sayılı Harçlar Kanunu'nun “ Noksan tesbit edilen değer üzerinden harcın ödenmesi ” başlıklı 30. maddesi şöyledir:
"Muhakeme sırasında tesbit olunan değerin, dava dilekçesinde bildirilen değerden fazla olduğu anlaşılırsa, yalnız o celse için muhakemeye devam olunur, takip eden celseye kadar noksan değer üzerinden peşin karar ve ilam harcı tamamlanmadıkça davaya devam olunmaz. Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanununun 409 uncu maddesinde gösterilen süre içinde dosyanın muameleye konulması, noksan olan harcın ödenmesine bağlıdır."
23. 492 sayılı Kanun'un “ Harcı ödenmeyen işlemler ” başlıklı 32. maddesi şöyledir:
“Yargı işlemlerinden alınacak harçlar ödenmedikçe müteakip işlemler yapılmaz. Ancak ilgilisi tarafından ödenmeyen harçları diğer taraf öderse işleme devam olunmakla beraber bu para muhakeme neticesinde ayrıca bir isteğe hacet kalmaksızın hükümde nazara alınır.”
24. 18/6/1927 tarihli ve 1086 sayılı mülga Hukuk Usulü Muhakemeleri Kanunu’nun 409. maddesi şöyledir:
“Oturuma çağrılmış olan tarafların hiçbiri gelmediği veya gelip de davayı takip etmeyeceklerini bildirdikleri takdirde dava yenileninceye kadar dosyanın işlemden kaldırılmasına karar verilir.
Oturum gününün belli edilmesi için tarafların başvurması gereken hallerde, gün tespit ettirilmemiş ise, son işlem tarihinden başlayarak bir ay geçmekle birinci fıkra hükmü uygulanır.
Yukarıdaki fıkralar hükmü gereğince dosyası işlemden kaldırılmış olan dava, işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde taraflardan birinin dilekçe ile başvurması üzerine yenilenebilir. Yenileme dilekçesi, oturum, gün, saat ve yerini bildiren çağırı kağıdı ile birlikte taraflara tebliğ olunur.
Dava dosyanın işlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak bir ay geçtikten sonra yenilenirse yeniden harç alınır. Bu harç yenileyen tarafından ödenir ve karşı tarafa yüklenemez. Bu şekilde harç verilerek yenilenen dava, yeni bir dava sayılmaz.
İşlemden kaldırıldığı tarihten başlayarak üç ay içinde yenilenmeyen davalar açılmamış sayılır ve mahkemece bu hususta kendiliğinden karar verilerek kayıt kapatılır.
Birinci ve ikinci fıkralar gereğince işlemden kaldırılmasına karar verilmiş ve sonradan yenilenmiş olan dava, ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz. Aksi halde beşinci fıkra hükmü uygulanır.”
25. 1086 sayılı mülga Kanun’un 465. maddesinin birinci fıkrası şöyledir:
“Kendisiyle ailesini meişetçe ehemmiyetli zarurete düşürmeksizin masarifi lazimeyi kısmen veya tamamen ifadan aciz olan kimselerle müessesatı hayriye iddia ve müdafaalarında veya icraya ve ihtiyati tedbirlere müracaatlarında haklı olduklarına dair delil gösterirlerse müzahereti adliyeye nail olabilirler”
26. 1086 sayılı mülga Kanun’un 468. maddesi şöyledir:
“Müzahereti adliye davanın ikame edileceği mahkemede tahriren veya şifahen talep olunur. İşbu talepte davanın hulasasiyle istinat edilecek esbabı sübutiyenin neden ibaret olduğu beyan edilmek lazımdır. Bununla beraber mahalli belediyesinden veya heyeti ihtiyariyesinden alınmış bir şahadetname verilir. Şahadetnamede talibin sanat ve sıfatiyle servetinin ve Devlete vermekte olduğu verginin miktarı ve ailesinin hal ve vaziyeti ve dava masrafını tesviyeye kudreti olmadığı yazılır.
Müzahereti adliye talebine mütedair evrak, damga vesair rüsumdan muaftır.”
27. 1086 sayılı mülga Kanun’un 469. maddesi şöyledir:
“Müzahereti adliye talebi üzerine mahkemece verilecek karar şifahi murafaa cereyan etmeksizin ittihaz olunabilir. Müzahereti adliye talebinin kabul veya reddine dair ittihaz olunan kararlar kati olup aleyhine hiçbir tarikı kanuniye müracaat olunamaz.
Müzahereti adliye esnayi muhakemede dahi talep olunabilir. Bu talep kabul edilirse evvelce yapılmış olan masarife teşmil edilemez. Yeni bir sebep zuhurunda reddedilen müzaheret talebi tekrar edilebilir.”
28. 6100 sayılı Kanun’un " Harç ve gider avansının ödenmesi " başlıklı 120. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:
"(1) Davacı, yargılama harçları ile her yıl Adalet Bakanlığınca çıkarılacak gider avansı tarifesinde belirlenecek olan tutarı, dava açarken mahkeme veznesine yatırmak zorundadır.
(2) Avansın yeterli olmadığının dava sırasında anlaşılması hâlinde, mahkemece, bu eksikliğin tamamlanması için davacıya iki haftalık kesin süre verilir."
29. 6100 sayılı Kanun'un " Dava şartları " başlıklı 114. maddesinin (1) numaralı fıkrasının ilgili kısmı şöyledir:
"Dava şartları şunlardır:
...
g) Davacının yatırması gereken gider avansının yatırılmış olması.
..."
30. 6100 sayılı Kanun'un " Dava şartlarının incelenmesi " başlıklı 115. maddesinin (2) numaralı fıkrası şöyledir:
"Mahkeme, dava şartı noksanlığını tespit ederse davanın usulden reddine karar verir. Ancak, dava şartı noksanlığının giderilmesi mümkün ise bunun tamamlanması için kesin süre verir. Bu süre içinde dava şartı noksanlığı giderilmemişse davayı dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddeder."
31. 6100 sayılı Kanun'un " Adli yardımdan yararlanacak kişiler " başlıklı 334. maddesinin (1) numaralı fıkrası şöyledir:
''Kendisi ve ailesinin geçimini önemli ölçüde zor duruma düşürmeksizin, gereken yargılama veya takip giderlerini kısmen veya tamamen ödeme gücünden yoksun olan kimseler, iddia ve savunmalarında, geçici hukuki korunma taleplerinde ve icra takibinde, taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanabilirler.''
32. 6100 sayılı Kanun'un "Adli yardım talebi" başlıklı 336. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:
"Adli yardım, asıl talep veya işin karara bağlanacağı mahkemeden; icra ve iflas takiplerinde ise takibin yapılacağı yerdeki icra mahkemesinden istenir.
Talepte bulunan kişi, iddiasının özeti ile birlikte, iddiasını dayandıracağı delilleri ve yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmak zorundadır."
33. 6100 sayılı Kanun'un " Adli yardım talebinin incelenmesi " başlıklı 337. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları şöyledir:
"(1) Mahkeme, adli yardım talebi hakkında duruşma yapmaksızın karar verebilir.(Ek cümle : 11/4/2013-6459/ 23 md.) Ancak, talep hâlinde inceleme duruşmalı olarak yapılır. (Ek cümle : 11/4/2013-6459/ 23 md.) Adli yardım taleplerinin reddine ilişkin mahkeme kararlarında sunulan bilgi ve belgelerin kabul edilmeme sebebi açıkça belirtilir.
(2) (Değişik : 11/4/2013-6459/ 23 md.) Adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlara karşı, tebliğinden itibaren iki hafta içinde kararı veren mahkemeye dilekçe vermek suretiyle itiraz edilebilir. Kararına itiraz edilen mahkeme, itirazı incelemesi için dosyayı o yerde adli yardım talebi yapılan hukuk mahkemesinin birden fazla dairesinin bulunması hâlinde, numara olarak kendisini izleyen daireye, son numaralı daire için birinci daireye, o yerde adli yardım talebi yapılan hukuk mahkemesinin tek dairesi bulunması hâlinde ise aynı işlere bakmakla görevli en yakın mahkemeye gönderir. İtiraz incelemesi neticesinde verilen karar kesindir. Adli yardım talebi reddedilirse, ödeme gücünde sonradan gerçekleşen ciddi bir azalmaya dayanılarak tekrar talepte bulunulabilir. …"
34. 6100 sayılı Kanun'un " Adli yardımla ertelenen yargılama giderlerinin tahsili " başlıklı 339. maddesi şöyledir:
"(1) Adli yardım kararından dolayı ertelenen tüm yargılama giderleri ile Devletçe ödenen avanslar dava veya takip sonunda haksız çıkan kişiden tahsil olunur. Adli yardımdan yararlanan kişinin haksız çıkması hâlinde, uygun görülürse yargılama giderlerinin en çok bir yıl içinde aylık eşit taksitler hâlinde ödenmesine karar verilebilir.
(2) (Ek: 11/4/2013-6459/ 24 md.) Adli yardım kararından dolayı Devletçe ödenen veya muaf tutulan yargılama giderlerinin tahsilinin, adli yardımdan yararlananın mağduriyetine neden olacağı mahkemece açıkça anlaşılırsa, mahkeme, hükümde tamamen veya kısmen ödemeden muaf tutulmasına karar verebilir.”
V. İNCELEME VE GEREKÇE
35. Anayasa Mahkemesinin 14/10/2026 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği düşünüldü:
A. Mahkemeye Erişim Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
1. Başvurucuların İddiaları
36. Başvurucular, yatırılması istenen 83.178,50 TL dava harcının bireysel başvuru tarihinde dahi ödenmesinin zor ve imkânsız olduğunu aynı zamanda harcın yatırılması için verilen otuz günlük kesin sürenin de ekonomik koşulların elvereceği makul bir süre olmadığını ifade etmiştir. Ayrıca ödeme güçlerinin olmadığı hâlde adli yardım taleplerinin kabul edilmediğini, Mahkemece kabul edilebilir bir değerlendirme yapılmadan taleplerinin reddedildiğini ve ekonomik koşullarda karşılanması zor olan harcı ödeyemedikleri gerekçesiyle mahkemeye erişimlerinin engellendiğini belirterek mahkemeye erişim haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
2. Değerlendirme
a. Kabul Edilebilirlik Yönünden
37. Öncelikle adli yardım talebinin reddedilmesine dair karar yönünden başvurunun 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'da öngörülen kabul edilebilirlik şartlarını taşıyıp taşımadığı değerlendirilmelidir.
38. Somut olayda başvuru konusu dava, 1086 sayılı mülga Kanun’un yürürlükte bulunduğu dönemde açılmıştır. Anılan Kanun’un 469. maddesi uyarınca, adli yardım talebinin kabul veya reddine karşı başvurulabilecek herhangi bir kanun yolu öngörülmemiştir. Nitekim söz konusu düzenlemede adli yardım talebinin reddine ilişkin kararlar kesin nitelikte kabul edilmiştir (bkz. § 27). Daha sonra yargılama aşamasında yürürlüğe giren 6100 sayılı Kanun’un 337. maddesinde adli yardım talebinin reddi kararına karşı itiraz yolu tanınmışsa da -başvurucuların adli yardım talepleri reddedilerek eksik harcın tamamlanması için kesin süre verilen oturumda- ara kararda, adli yardım talebinin reddi kararına karşı başvurulabilecek herhangi bir kanun yolunun bulunduğuna ilişkin bilgilendirmeye yer verilmemiştir.
39. Öte yandan adli yardım talebinin reddi kararı sonucu olarak harcın tamamlanmadığı gerekçesiyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiş ve esas hüküm ile birlikte başvurucular, bu nihai karara karşı öngörülen olağan -temyiz- kanun yoluna başvurduktan sonra süresinde bireysel başvuruda bulunmuştur. Bu durumda ara karar niteliğinde olan adli yardım talebinin reddi kararına karşı dava tarihinde kanunda açıkça öngörülmeyen ve mahkeme ara kararında da bildirilmeyen bir kanun yoluna başvurucuların müracaat etmemeleri nedeniyle başvuru yollarının tüketilmediği sonucuna ulaşılması hukuk güvenliği ve öngörülebilirlik ilkeleriyle bağdaşmayacaktır. Dolayısıyla somut olayda adli yardım talebinin reddi kararının sonucu olarak verilen davanın açılmamış sayılmasına dair kararın temyiz denetiminden geçerek kesinleştiği ve ilgili yargısal süreç tüketilerek başvuruda bulunulduğu anlaşılmakla başvuru yollarının tüketildiği sonucuna ulaşılmıştır.
40. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Esas Yönünden
i. Müdahalenin Varlığı ve Hakkın Kapsamı
41. Anayasa'nın 36. maddesinin birinci fıkrasında herkesin yargı mercileri önünde davacı veya davalı olarak iddiada bulunma ve savunma hakkına sahip olduğu belirtilmiştir. Dolayısıyla mahkemeye erişim hakkı, Anayasa’nın 36. maddesinde güvence altına alınan hak arama özgürlüğünün bir unsurudur. Diğer yandan Anayasa'nın 36. maddesine " ile adil yargılanma " ibaresinin eklenmesine ilişkin gerekçede Türkiye'nin taraf olduğu uluslararası sözleşmelerce de güvence altına alınan adil yargılanma hakkının madde metnine dâhil edildiği vurgulanmıştır. Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'ni (Sözleşme) yorumlayan Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) Sözleşme'nin 6. maddesinin (1) numaralı fıkrasının mahkemeye erişim hakkını içerdiğini belirtmektedir ( Özbakım Özel Sağlık Hiz. İnş. Tur. San. ve Tic. Ltd. Şti. [2. B.], B. No: 2014/13156 , 20/4/2017, § 34).
42. Anayasa Mahkemesi bireysel başvuru kapsamında yaptığı değerlendirmelerde mahkemeye erişim hakkının bir uyuşmazlığı mahkeme önüne taşıyabilmek ve uyuşmazlığın etkili bir şekilde karara bağlanmasını isteyebilmek anlamına geldiğini ifade etmiştir ( Özkan Şen [2. B.], B. No: 2012/791 , 7/11/2013, § 52).
43. Somut olayda, kadastro tespitine itiraz davasında başvurucuların adli yardım taleplerinin reddedilmesi ve sonrasında dava harcının yatırılmaması nedeniyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesi nedeniyle mahkemeye erişim hakkına müdahalede bulunulduğu açıktır.
ii. Müdahalenin İhlal Oluşturup Oluşturmadığı
44. Adil yargılanma hakkının görünümlerinden biri olan mahkemeye erişim hakkı mutlak bir hak olmayıp bu hakkın sınırlandırılması mümkündür. Ancak mahkemeye erişim hakkına müdahalede bulunulurken Anayasa'nın temel hak ve özgürlüklerin sınırlandırılmasına ilişkin genel ilkeleri düzenleyen 13. maddesinin gözönüne alınması gerekmektedir.
45. Anayasa’nın 13. maddesi şöyledir:
"Temel hak ve hürriyetler, özlerine dokunulmaksızın yalnızca Anayasanın ilgili maddelerinde belirtilen sebeplere bağlı olarak ve ancak kanunla sınırlanabilir. Bu sınırlamalar, Anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzeninin ve lâik Cumhuriyetin gereklerine ve ölçülülük ilkesine aykırı olamaz."
46. Yukarıda anılan müdahale Anayasa’nın 13. maddesinde belirtilen koşullara uygun olmadığı takdirde Anayasa’nın 36. maddesinin ihlalini teşkil edecektir. Bu sebeple müdahalenin Anayasa’nın 13. maddesinde öngörülen ve somut başvuruya uygun düşen, kanun tarafından öngörülme, haklı bir sebebe dayanma ve ölçülülük ilkesine aykırı olmama koşullarına uygun olup olmadığının belirlenmesi gerekir.
(1) Kanunilik
47. Başvuru konusu olayda adli yardım talebinin 6100 sayılı Kanun'un 334. (mülga 1086 sayılı Kanun’un 465 vd.) ve devamı maddelerinde öngörülen şartların gerçekleşmediği gerekçesiyle reddedildiği ve sonrasında dava harcının yatırılmaması nedeniyle Mahkemece 3402 sayılı Kanun’un 28. ve 36. maddelerince davanın açılmamış sayılmasına karar verildiği anlaşılmıştır. Dolayısıyla müdahalenin kanuni dayanağının bulunduğu görülmektedir.
(2) Meşru Amaç
48. Yargı harçları, yargı hizmetinden yararlanılması karşılığında devlete ödenen katkı payını ifade etmektedir. Yargı harcı ödeme yükümlülüğü getirilmesiyle bölünebilen bir kamu hizmeti olan yargı hizmetinden yararlananların bu hizmetin maliyetinin bir kısmına katlanması hedeflenmektedir. Bunun yanında yargı harcının abartılı, zorlama veya ciddiyetten yoksun taleplerin disipline edilmesi ve gereksiz başvuruların önüne geçilerek mahkemelerin meşgul edilmesinin önlenmesi amacına hizmet ettiği de açıktır. Öte yandan başvurucuların harç dışındaki yargılama giderleri karşılığında avans yatırmakla yükümlü kılınmasının amacı ise yargılama sırasında yapılması zorunlu giderleri finanse etmektir. Bu giderlerin yargı hizmeti talep eden kişi tarafından karşılanması işin doğası gereğidir. Dolayısıyla başvurucuların harç ve diğer yargılama giderlerini ödemekle yükümlü kılınmasının mahkemeye erişim hakkının doğasından kaynaklanan ve anayasal açıdan meşru amaçlara dayandığı sonucuna ulaşılmıştır ( Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim [1. B.], B. No: 2017/21882 , 10/2/2021, § 45).
(3) Ölçülülük
(a) Genel İlkeler
49. Kanunilik ve meşru amaç şartlarını sağladığı anlaşılan mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahale, ölçülülük ilkesi bakımından da değerlendirilmelidir. Ölçülülük ilkesi elverişlilik, gereklilik ve orantılılık olmak üzere üç alt ilkeden oluşmaktadır. Elverişlilik; öngörülen müdahalenin ulaşılmak istenen amacı gerçekleştirmeye elverişli olmasını, gereklilik; ulaşılmak istenen amaç bakımından müdahalenin zorunlu olmasını yani aynı amaca daha hafif bir müdahale ile ulaşılmasının mümkün olmamasını, orantılılık ise bireyin hakkına yapılan müdahale ile ulaşılmak istenen amaç arasında makul bir dengenin gözetilmesi gerekliliğini ifade etmektedir (AYM, E.2011/111 , K.2012/56, 11/4/2012; E.2013/66 , K.2014/19, 29/1/2014; E.2016/16 , K.2016/37, 5/5/2016; Mehmet Akdoğan ve diğerleri [1. B.], B. No: 2013/817 , 19/12/2013, § 38).
50. Mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahalenin ölçülülüğü bağlamında ilk değerlendirilmesi gereken husus elverişlilik kriteridir. Başvurucuların harç ve yargılama gideri ödemekle yükümlü kılınmasının gereksiz yere dava açılmasını önleme amacına ulaşılması yönünden elverişli bir araç olduğu açıktır ( Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, § 50).
51. İkinci olarak müdahalenin gereklilik kriterini sağlayıp sağlamadığı incelenmelidir. Gereklilik, mahkemeye erişim hakkını en az zedeleyen aracın seçilmesini ifade etmektedir. Yargısal başvurularda ilgililerin harç ve diğer yargılama giderlerini ödemekle yükümlü kılınmasının mahkemeye erişim hakkını kısıtladığı tartışmasızdır. Bununla birlikte harç ve yargılama giderlerini ödeme yükümlülüğünün doğduğu ana göre müdahalenin derecesi değişebilmektedir. İlgilinin daha yargılamanın başında yargılama giderlerini ödemekle yükümlü tutulması ile yargılamanın sonunda yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmesi arasında müdahalenin ağırlığı bakımından önemli farklılık bulunmaktadır. Yargılama giderlerinin dava şartı olarak öngörülmesinin davanın esası karara bağlandıktan sonra kişinin yargılama giderini ödemekle yükümlü kılınmasına nazaran mahkemeye erişim hakkına daha ağır bir müdahale teşkil edeceği kuşkusuzdur. Bu sebeple yargılama giderlerini ödeme yükümlülüğünün yargılamanın sonuna ötelenmesinin hakka daha hafif bir müdahale teşkil etmesi sebebiyle tercihe şayan bir yöntem olduğu söylenebilir ( Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, § 51).
52. Bununla birlikte yargılama giderlerinin yargılamanın sonunda ödenmesinin harç yükümlülüğünü anlamsız hâle getirmesi riskini taşıdığının altı çizilmelidir. Harcın yargılamanın sonunda ödenmesi ile başında ödenmesi arasında gereksiz davaların açılmasından caydırma bakımından fark bulunmaktadır. Harcın yargılamanın sonucunda ödeneceği düşüncesi, kişinin gereksiz yere dava açma isteğini kırma özelliğini belli ölçüde zayıflatabilir. Bu husus gözetildiğinde kamu makamlarının harcın ödenmesinin yargılamanın sonuna ertelenmesi biçiminde bir aracı tercih etme yükümlülüğü altında oldukları söylenemez. Kanun koyucunun harç ödeme yükümlülüğünün doğduğu safhayı belirleme konusunda belli ölçüde takdir yetkisine sahip bulunduğu kabul edilmelidir. Nitekim kanunda başvuru ve nispi karar harcının dörtte birinin peşin olarak, nispi karar harcının kalan kısmının ise yargılamanın sonunda ödenmesi öngörülmek suretiyle kamu yararı ile mahkemeye erişim hakkı arasında adil bir denge kurulmaya çalışılmıştır ( Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim, § 52).
53. Ne var ki mali imkânları elverişli olmayan kişilerin başvuru harcını ve nispi karar harcının dörtte birini ödeme gücünden yoksun olmaları söz konusu olabilir. Bu kişilerin sözü edilen harçları davanın başında ödeme yükümlülüğü altına sokulması mahkemeye erişimlerini imkânsız hâle getirebilir veya önemli ölçüde zorlaştırabilir. Kanun koyucu ödeme gücü bulunmayan bu gibi kişilerin mahkemeye erişebilmelerini temin etmek için adli yardım mekanizması öngörmüştür. Buna göre mali gücü bulunmayan kişilerin bu durumlarını belgelendirmeleri ve davalarının açıkça temelsiz bulunmaması hâlinde bunların yargılamanın sonuna kadar yargılama gideri ödemekten muaf tutulmaları öngörülmüştür. Ayrıca bu kişilerin yargılamanın sonucunda haksız bulunması sebebiyle yargılama giderinin aleyhlerine hükmedilmesi hâlinde yargılama giderlerini taksitle ödemelerine imkân sağlanmıştır. Son olarak haksız çıksalar bile aleyhlerine yargılama giderine hükmedilmesinin mağduriyetlerine neden olacağının açıkça anlaşılması hâlinde bunların yargılama gideri ödemekten tamamen muaf tutulmasına da hükmedilebilir. Tüm sayılan bu imkânlar mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahaleyi hafifleten araçlardır ( Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim , § 53).
54. Yargılama giderlerini ödeme gücünün bulunmadığını iddia eden kişilerin yargılama giderlerinden geçici muafiyet sağlanması imkânını ifade eden adli yardımdan faydalandırılmaları mahkemeye erişim hakkından yararlanılabilmesi için oldukça önemlidir. Ödeme gücü zayıf olan kişilerin yargılamanın sonuçlanmasından sonra yargılama giderlerini ödemeye mahkûm edilmeleri gibi daha hafif bir müdahale aracı yerine yargılamanın başında harç ve diğer yargılama giderini ödemekle yükümlü kılınmaları en az zedeleyici aracın seçilmesi yükümlülüğünün ihlaline yol açabilir ( Famiye Beğim ve Mehmet Tahir Beğim , § 54).
55. Dava açılırken veya yargılama sırasında taraflardan birine yükletilen harç ve diğer yargılama masraflarının miktarı, ilgilinin ödeme kabiliyeti ve kısıtlamanın getirildiği dava aşaması, mahkemeye erişim hakkı yönünden dikkate alınması gereken hususlardır. Bu açıdan somut olay şartlarında ölçülülük incelemesi yapılırken Mahkeme tarafından ödenmesi istenen harç ve yargılama giderlerinin başvurucuya aşırı bir külfet oluşturup oluşturmadığı, bu yükümlülüğün kaldırılmasının yolu olan adli yardımla ilgili verilen ret kararının gerekçesinin yeterliliğinin de değerlendirilmesi gerektiği açıktır ( Emir Dönmez [1. B.], B. No: 2021/20059 , 17/9/2024, § 46).
(b) İlkelerin Olaya Uygulanması
56. Söz konusu uyuşmazlıkta başvurucular, kadastro öncesi tapu kayıtlarına dayalı olarak -885 adet taşınmaz hakkında- kadastro tespitlerinin hatalı olduğunu ileri sürerek tespitin iptali ile tescil istemiyle dava açmışlardır. Mahkemece yargılama sırasında 12/11/2010 tarihli oturumda adli yardım talebi hakkında karar verilmeden eksik yatırıldığı belirlenen 18.784 TL harcın tamamlanması için davacı tarafa süre verilmiştir. Sonrasında adli yardım talebi üzerine Mahkemece resen yaptırılan ekonomik ve sosyal durum araştırması sonucu elde edilen bilgiler 15/12/2010 tarihli duruşma tutanağında belirtilmiş ve davacıların muhtarlıktan yoksulluk belgesi ibraz edemedikleri vurgulanmıştır (bkz. § 6). 21/1/2011 tarihli duruşmada da adli yardım taleplerinin reddine ayrıca verilen sürede eksik harç yatırılmadığından davanın açılmamış sayılmasına, dava konusu taşınmazların tespit gibi tesciline karar verilmiştir (bkz. §§ 7,8).
57. Anılan kararın temyizi üzerine 16. Hukuk Dairesince hüküm bozulmuştur. Bozma ilamında; 12/11/2010 tarihli celsede davacıların adli yardım talepleri hakkında karar verilmediği ayrıca eksik harcın tamamlanmasına ilişkin ara kararın usulüne uygun olmadığı gibi ara kararın davacılara usulüne uygun tebliğ edilmediği gerekçeleriyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilmesinin hukuka uygun olmadığı belirtilmiştir (bkz. § 10). Bunun üzerine bozma ilamına uyularak yapılan yargılama esnasında Mahkemece 14/10/2015 tarihli celsede davacıların adli yardım taleplerinin reddine ve 885 adet taşınmazın kadastro tutanağından harca esas değeri (son beyan dönemi emlak vergisi değeri) üzerinden hesaplanan ve peşin alınan harcın mahsubu ile bu defa 83.178,50 TL harcın davacılarca otuz günlük kesin sürede yatırılması ihtar edilmiştir. Başvurucular adli yardım taleplerine ilişkin dilekçelerini -ve bu konuda delillerini- sunmuşlarsa da verilen sürede dava harcı tamamlanmadığından başvurucular yönünden davanın açılmamış sayılmasına karar verilmiştir. Başvurucuların adli yardım taleplerinin reddi kararına ilişkin temyiz talepleri 8. Hukuk Dairesince ayrıca bir değerlendirme yapılmadan -uyulan bozma ilâmında açıklandığı üzere işlem yapılıp sonucu Dairesinde hüküm tesis edildiğine göre- denilerek reddedilmiştir (bkz. §§ 11, 13, 15).
58. 6100 sayılı Kanun'un " Adli yardımdan faydalanacak kişiler " başlıklı 334. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, adli yardımdan faydalanılabilmesi için talep eden kimsenin ödeme gücünden yoksun olması ve talebinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması şartlarını taşıması gerektiğine işaret edilmiştir (bkz. § 31). Adli yardım taleplerindeki bu şartlarla ilgili olarak Kanun'un 334. maddesinin (1) numaralı fıkrasında yer alan " haklı oldukları yolunda kanaat uyandırmak " ibaresi, 11/4/2013 tarihli ve 6459 sayılı Kanun'un 22. maddesi ile " taleplerinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması " şeklinde değiştirilmiştir. Bu maddenin gerekçesinde AİHM’in, adli yardım talep eden kişinin haklılığı kriterinin aranmadığı bir sistemi tavsiye ettiğini ve adli yardım talebinin açıkça dayanaktan yoksun olmaması kaydıyla kişilerin adli yardımdan yararlandırılması gerektiğine vurgu yaptığına işaret edilmiştir. Gerekçenin devamında maddede yapılan düzenlemeyle dava veya takibin açıkça dayanaktan yoksun bulunmaması kaydıyla adli yardımdan yararlanılabilmesi sağlanarak adli yardımın kapsamının genişletildiği değerlendirmesi yapılmıştır.
59. Diğer yandan 6100 sayılı Kanun'un 336. maddesinin (2) numaralı fıkrasında adli yardım talebinde bulunan kişinin yargılama giderlerini karşılayabilecek durumda olmadığını gösteren mali durumuna ilişkin belgeleri mahkemeye sunmak zorunda olduğu belirtilmiştir (bkz. § 32). Ancak 6100 sayılı Kanun'un 334. maddesinde de adli yardım talebinde bulunanlar için öngörülen söz konusu zorunluluğun temel hak ve özgürlükler bağlamında her somut olayın özelinde kişilerin durumu dikkate alınarak değerlendirilmesi gerektiği açıktır. Kuralda öngörülen bu şartın bahsedilen durumlar dikkate alınmadan kategorik olarak uygulanması kişilerin mahkemeye erişimlerine ölçüsüz bir sınırlama getirebilir.
60. Başvuruya konu uyuşmazlıkta Mahkeme, başvurucuların taleplerinin adli yardım koşullarını taşımadığını tespit etmiştir. Ne var ki Mahkemenin adli yardım talebinin reddine ilişkin değerlendirmesinin somut olgulara dayalı yeterli bir gerekçe içermediği anlaşılmaktadır. Başvurucuların sunduğu ekonomik durumlarına ilişkin bilgi ve belgeler (bkz. § 12) ile Mahkemenin bu konudaki araştırması sonucu duruşma tutanağında belirtilen tespitleri (bkz. § 6) somut olarak değerlendirilmemiş; bir başka ifadeyle gerekçede başvurucuların sunduğu belgelerin neden yeterli görülmediği, 83.178,50 TL dava harcını ödeme gücünden yoksun olup olmadıkları hususunda herhangi bir açıklamaya yer verilmemiştir. Mahkeme kararının yeterli bir gerekçe içermemesine rağmen bu konuda kanun yolu merciince de mahkemeye erişim hakkına yönelik müdahalenin gerekliliğinin ve ölçülülüğünün denetlendiğini gösterir bir değerlendirme yapılmadığı anlaşılmaktadır.
61. Ayrıca Mahkemece bozma ilamı öncesinde yapılan yargılamada tespit ettiği 18.784 TL eksik dava harcının adli yardım talebi hakkında karar verilmeden tamamlanması istenmiştir. Bozma sonrası yapılan yargılamada ise eksik dava harcının 83.178,50 TL olarak belirlendiği görülmektedir. Başvuruculardan tamamlanması istenen dava harcı miktarındaki bu artışa rağmen (yaklaşık dört buçuk kat), 83.178,50 TL olarak tespit edilen dava harcını başvurucuların sunduğu ekonomik durumlarına ilişkin bilgi ve belgeler (bkz. § 12) gözetilerek, özenli bir incelemeye tabi tutulmadan ve başvurucuların ödeme gücünden yoksun olup olmadıkları yönünde ayrıca bir araştırma ve değerlendirme de yapılmadan adli yardım talepleri reddedilmiştir. Bir başka deyişle harç miktarındaki artış dikkate alınarak yeniden bir araştırma ve değerlendirme yapılmadan (bkz. § 11) ayrıca bu duruma ilişkin ilgili ve yeterli bir gerekçe de gösterilmeksizin, bozma öncesinde tespit edilen 18.784 TL dava harcı gözetilerek yapılan sosyal ve ekonomik durum araştırmasına dayanılarak karar verilmiştir.
62. Tüm bu açıklamalar ışığında genel ve soyut ifadelerle başvurucuların adli yardım talebinin reddedilmesi suretiyle ödemek zorunda kalacakları eksik dava harcını yatırmalarının istenmesi ve mali gücüyle ilgili sunduğu belgeler de gözetilerek özenli bir değerlendirme yapılmamasının başvuruculara aşırı külfet yüklediği değerlendirilmiştir. Sonuç olarak, yargılama makamlarının adli yardım talebine ilişkin değerlendirmelerinin mahkemeye erişim hakkına yapılan müdahale yönünden gözetilen meşru amaç ile korunmak istenen hak yönünden gerekli ve orantılı olduğu söylenemez. Dolayısıyla bu durumun başvurucular üzerinde aşırı bir yük oluşturduğu ve yapılan müdahalenin ölçüsüz olduğu sonucuna ulaşılmıştır.
63. Açıklanan gerekçelerle başvurucuların Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
B. Mülkiyet Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
64. Başvurucular, kadastro öncesi murislerine ait tapu kayıtlarının kadastro tespitlerinde dikkate alınmaması suretiyle mülkten yoksun bırakılmaları nedeniyle mülkiyet haklarının ihlal edildiğini ileri sürmüştür. Somut olayda başvurucuların dayandıkları tapu kayıtlarının kapsamının hiç araştırılamamış olması da dikkate alındığında davanın esası incelenmeden adli yardım talebinin reddedilmesi üzerine eksik harcın ödenmemesi nedeniyle davanın açılmamış sayılmasına karar verilerek Anayasa'nın 36. maddesi kapsamında mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiği sonucuna varıldığından başvurucuların bu başlık altında ileri sürdüğü anılan ihlal iddiası hakkında kabul edilebilirlik ve esas yönünden bu aşamada ayrıca bir inceleme yapılmasının gerekli olmadığı değerlendirilmiştir.
VI. GİDERİM
65. Başvurucular, ihlalin tespiti ve yeniden yargılama yapılması ile her bir başvurucu için 150.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur.
66. Başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 6216 sayılı Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875 , 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506 , 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949 , 21/1/2021, §§ 93-100).
67. Öte yandan hak ihlali kararından Anayasa Mahkemesinin başvurucuların adli yardım taleplerinin kabulü gerektiğiyle ilgili bir tutum sergilediği sonucu çıkarılmamalıdır. Anayasa Mahkemesince verilen hak ihlali kararı başvurucuların adli yardım taleplerinin kabulüne ya da reddine karar verilmesi gerektiği anlamına gelmemektedir. İhlalin sonuçlarını gidermek üzere yeniden yapılacak yargılamada başvurucuların sunduğu ekonomik durumlarına ilişkin bilgi ve belgeler ayrıca bu konudaki yapılacak araştırma sonucu somut olgulara dayalı yeterli bir gerekçe ile adli yardım talebi hakkında karar verme yetkisi ilgili mahkemelere aittir.
68. İhlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasının yeterli giderim sağlayacağı anlaşıldığından başvurucuların tazminat taleplerinin reddine karar verilmesi gerekir.
VII. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Mahkemeye erişim hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan adil yargılanma hakkı kapsamındaki mahkemeye erişim hakkının İHLAL EDİLDİĞİNE,
C. Mülkiyet hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın İNCELENMESİNE GEREK OLMADIĞINA,
Ç. Kararın bir örneğinin mahkemeye erişim hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Ordu Kadastro Mahkemesine (E.2015/24, K.2016/37) GÖNDERİLMESİNE,
D. Başvurucuların tazminat taleplerinin REDDİNE,
E. 664,10 TL harcın başvuruculara MÜŞTEREKEN, 40.000 TL vekâlet ücretinin ise başvurucu Murat Azaklı’ya ÖDENMESİNE,
F. Ödemelerin kararın tebliğini takiben başvurucuların Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
G. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 14/10/2026 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.