TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
HÜSEYİN BARSAK VE METİN YAMALAK BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2018/11963)
Karar Tarihi: 30/6/2026
İKİNCİ BÖLÜM
KARAR
Başkan
:
Basri BAĞCI
Üyeler
:
Engin YILDIRIM
Rıdvan GÜLEÇ
Yıldız SEFERİNOĞLU
Metin KIRATLI
Raportör
:
Şeyda Nur ÜN
Başvurucular
:
1. Hüseyin BARSAK
2. Metin YAMALAK
I. BAŞVURUNUN ÖZETİ
1. Başvuru, ceza infaz kurumunda bulunan başvurucuların abone oldukları gazetelerin verilmemesi nedeniyle ifade özgürlüklerinin ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
2. Başvurucular başvuru tarihlerinde çeşitli suçlardan hükümlü olarak Bolu F Tipi Yüksek Güvenlikli Kapalı Ceza İnfaz Kurumunda (Ceza İnfaz Kurumu/İdare) bulunmaktadır.
3. Başvurucuların abone olduğu "Özgürlükçü Demokrasi" gazetesinin çeşitli sayıları Ceza İnfaz Kurumuna gelmiş, anılan gazeteler Ceza İnfaz Kurumu tarafından 11/9/2017-31/1/2018 tarihleri arasında incelenmiştir. Yapılan incelemeler sonucu gazeteler sakıncalı bulunarak başvuruculara teslim edilmemiştir. Ceza İnfaz Kurumunun farklı tarihlerdeki kararlarında " gazetenin çeşitli sayfalarında terör örgütünün propagandasının yapıldığı, örgütün faaliyetlerinin meşru gösterildiği ve örgütü övücü ibarelerin yer aldığı, kişilerin kanunsuz eylemlere özendirildiği, terör örgütü propagandasına dönüştürülen toplantı ve gösteri yürüyüşlerine dair görsel haberlerin yapıldığı vb." hususlara yer verilerek 13/12/2004 tarihli ve 5275 sayılı Ceza ve Güvenlik Tedbirlerinin İnfazı Hakkında Kanun'un 62. maddesi ile alt mevzuat gereğince gazetelerin sakıncalı bulunduğu tespitine yer verilmiştir.
4. Başvurucular, Ceza İnfaz Kurumu kararlarına karşı infaz hâkimliğine şikâyette bulunmuştur. Bolu İnfaz Hâkimliği (İnfaz Hâkimliği) farklı tarihlerde verdiği kararlarda, Ceza İnfaz Kurumunun gerekçeleriyle benzer gerekçelere yer vererek başvurucuların şikâyetinin reddine karar vermiştir.
5. Başvurucular, İnfaz Hâkimliğinin kararlarına karşı itiraz yoluna başvurmuştur. İtirazları inceleyen Bolu Ağır Ceza Mahkemesi, İnfaz Hâkimliği kararlarının usul ve kanuna uygun olduğunu belirterek itirazların kesin olarak reddine karar vermiştir.
6. Adli yardım talebinin kabulüne ve bu kapsamda 2018/11963, 2018/11989, 2018/11992 ve 2018/12812 numaralı başvurularda başvurucuların yargılama giderlerini ödemekten geçici olarak muaf tutulmasına Komisyonca karar verilmiştir.
II. DEĞERLENDİRME
7. 2018/19037 ve 2018/22597 numaralı başvurularda başvurucu Metin Yamalak adli yardım talebinde bulunmuştur. Ödeme gücünden yoksun olduğu anlaşılan başvurucunun adli yardım talebinin kabulüne karar verilmesi gerekir. Aralarında bağlantı bulunması nedeniyle süresi içinde yapılan 2018/11989, 2018/11992, 2018/12812, 2018/19037 ve 2018/22597 numaralı başvuruların süresinde yapılan 2018/11963 numaralı başvuru ile birleştirilmesine karar verilmesi gerekir.
8. Başvurucular; abone oldukları gazetelerin verilmemesi nedeniyle başta ifade özgürlüğü olmak üzere bir kısım anayasal haklarının ihlal edildiğini iddia etmiştir.
9. 2018/12812, 2018/19037 ve 2018/22597 numaralı başvurularda Adalet Bakanlığı (Bakanlık) görüşünde; başvurucu Metin Yamalak'ın şikâyetlerine yönelik incelemede Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi ve Anayasa Mahkemesi içtihatları ile somut olayın kendine özgü koşulları bağlamında başvurucuların ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine ilişkin şikâyetlerinin açıkça dayanaksız olması nedeniyle kabul edilemez bulunmasına karar verilmesi gerektiği belirtilmiştir. Başvurucu, Bakanlığın görüşüne karşı genel hatlarıyla bireysel başvuru formundaki iddialarını yinelemiştir.
10. Anayasa Mahkemesi daha önce verdiği birçok kararında hükümlü ve tutuklulara posta/kargo yoluyla gelen, ziyaretçilerin getirdiği veya hükümlü ve tutukluların satın aldıkları süreli ya da süresiz yayınların ceza infaz kurumlarına kabul edilmemesini ifade özgürlüğü kapsamında değerlendirmiştir (ilgili kararlar için bkz. İbrahim Kaptan (2) [2. B.], B. No: 2017/30723 , 12/9/2018, § 23; Recep Bekik ve diğerleri [GK], B. No: 2016/12936 , 27/3/2019, § 24; Ahmet Sil ve Taner Yay [2. B.], B. No: 2017/35227 , 30/9/2020, § 31). Bu nedenle başvurucuların abone oldukları gazetelerin Ceza İnfaz Kurumu tarafından başvuruculara teslim edilmemesine yönelik iddialarının da ifade özgürlüğü kapsamında incelenmesi gerektiği değerlendirilmiştir.
11. Açıkça dayanaktan yoksun olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden de bulunmadığı anlaşılan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine ilişkin iddianın kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi gerekir.
12. Ceza İnfaz Kurumunda hükümlü olarak bulunan başvurucuların abone oldukları süreli yayınların kendilerine teslim edilmesine yönelik taleplerinin reddedilmesinin haber veya fikir alma özgürlüğüne, dolayısıyla ifade özgürlüğüne yönelik bir müdahale olduğu kabul edilmiştir. Müdahalenin hukuki dayanağı olan 5275 sayılı Kanun'un 62. maddesinin kanunla sınırlama ölçütünü karşıladığı ve başvuruya konu süreli yayınların ceza infaz kurumlarının düzeninin ve güvenliğinin sağlanması, suçun önlenmesi ve mahkûmun ıslahı amaçlarıyla başvuruculara verilmemesi şeklindeki müdahalenin Anayasa'nın 26. maddesinin ikinci fıkrasında öngörülen kamu düzeni ve kamu güvenliği kapsamında meşru bir amaç taşıdığı sonucuna varılmıştır ( Recep Bekik ve diğerleri , §§ 32, 33). Mevcut başvuruda da anılan tespitten ayrılmayı gerektiren bir yön bulunmamaktadır. Bundan sonra yapılması gereken, müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olup olmadığını değerlendirmektir.
13. Temel hak ve özgürlüklere yönelik bir müdahalenin demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun kabul edilebilmesi için müdahale, zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamalı ve orantılı olmalıdır ( Bekir Coşkun [GK], B. No: 2014/12151 , 4/6/2015, §§ 53-55; Mehmet Ali Aydın [GK], B. No: 2013/9343 , 4/6/2015, §§ 70-72; AYM, E.2007/4 , K.2007/81, 18/10/2007). Müdahaleyi oluşturan tedbirin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşıladığının kabul edilebilmesi için amaca ulaşmaya elverişli olması, başvurulabilecek en son çare ve alınabilecek en hafif önlem olarak kendini göstermesi gerekmektedir (bazı farklılıklarla birlikte bkz. Bekir Coşkun , § 51; Mehmet Ali Aydın , § 68; Tansel Çölaşan [1. B.], B. No: 2014/6128 , 7/7/2015, § 51).
14. Başvuru konusu olayda başvurucuların abonesi olduğu gazetenin sakıncalı bulunarak başvuruculara teslim edilmemesine karar verilmiştir. Ceza infaz kurumunda bulunan mahpusların yayınlardan yararlanmasına ilişkin esaslar 5275 sayılı Kanun'un ilgili hükümleri de gözetilerek Anayasa Mahkemesi tarafından şöyle belirlenmiştir:
i. Mahpus, ceza infaz kurumlarında bulunan emanet hesabına yatırılan paradan karşılanması şartıyla herhangi bir yayının kurumca satın alınarak kendisine verilmesini isteyebilir.
ii. Resmî kurumlar, üniversiteler, kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşları ile Cumhurbaşkanı tarafından vergi muafiyeti tanınan vakıflar ve kamu yararına çalışan dernekler tarafından çıkarılan gazete, kitap ve basılı yayınlar mahkemelerce yasaklanmaması şartıyla mahpusa ücretsiz olarak ve serbestçe verilir.
iii. Mahpus, kurum kütüphanesinden yararlanma imkânına sahiptir.
iv. Mahpus mensup olduğu dinin bayram günlerinde, yılbaşında ve nüfus kaydında belirtilen doğum günlerinde dışarıdan kargo yoluyla gönderilen ya da ziyaretçileri tarafından hediye olarak getirilen kitapları kabul etme hakkına sahiptir.
v. Eğitim ve öğretimine devam eden mahpusun ders kitapları herhangi bir engelleme olmadan kendisine verilir ( İbrahim Kaptan (2) , § 31).
15. Yayınlardan yararlanma yöntemini bu şekilde açıklayan Anayasa Mahkemesi İbrahim Kaptan (2) ve H.Y. ([2. B.], B. No: 2018/22011 , 27/7/2022) kararlarında, 5275 sayılı Kanun'da tutuklu ve hükümlülere kargo yoluyla gelen ya da ziyaretçileri aracılığıyla getirilen süreli ya da süresiz yayınların (ders kitapları hariç) ceza infaz kurumlarına kabul edilmesinin düzenlenmemiş olmasını değerlendirmiştir. Anayasa Mahkemesi 5275 sayılı Kanun'un tutuklu ve hükümlülere kargo yoluyla gelen ya da ziyaretçilerinin getirdiği süreli ya da süresiz yayınların (ders kitapları hariç) teslimini öngörmediğini, bu nedenle yayınların bu şekilde temin edilemeyeceğini öncelikle kabul etmiştir. Ayrıca tutuklu ve hükümlülere kargo yoluyla gelen ya da ziyaretçilerinin getirdiği süreli ya da süresiz yayınların (ders kitapları hariç) ceza infaz kurumlarına kabul edilmemesinin ifade özgürlüğüne yönelik bir ihlal oluşturmadığı sonucuna varmıştır ( İ brahim Kaptan (2) , §§ 33-37; H.Y. , § 20).
16. Anayasa Mahkemesinin bu belirlemesi sonrasında 14/4/2020 tarihli ve 7242 sayılı Kanun'la 5275 sayılı Kanun'un mahpuslara hediye alma hakkı tanıyan 69. maddesi yeniden düzenlenmiş ve mahpuslara iki ayda bir hediye alma hakkı getirilerek yeni bir imkân sağlanmıştır. Söz konusu düzenleme sonrasında mahpuslar, iki ayda bir gönderilen kitapları kargo yoluyla gelse ya da ziyaretçileri tarafından getirilse dahi kabul etme hakkına sahip olmuş; böylelikle kargo yoluyla veya ziyaretçi aracılığıyla gelen kitaplara ulaşma, yayınlardan yararlanma yöntemleri arasına girmiştir.
17. Ceza infaz kurumu idarelerinin mahpusların yararlanabilecekleri belirtilen bu yayınları 5275 sayılı Kanun'un 3. ve 62. maddelerinde öngörülen şartları sağlayıp sağlamadığı yönünden bir denetime tabi tutması gerekir. Söz konusu denetim Anayasa Mahkemesi içtihadında ortaya konulan ilkeler uyarınca yapılmalı, inceleme sonucunda yayınların kuruma kabul edilmesinin uygun olup olmadığına karar verilmelidir ( Ahmet Sil ve Taner Yay , § 43).
18. Süreli veya süresiz yayınlar hakkında yapılması gereken denetime ilişkin ilkeler ise Anayasa Mahkemesinin Halil Bayık ([GK], B. No: 2014/20002 , 30/11/2017) kararında açıklanmıştır. Buna göre Halil Bayık kararında öngörülen kriterleri karşılamayan bir gerekçeyle yapılan müdahalelerin ihlal oluşturacağı belirtilmelidir ( Halil Bayık kararında öngörülen ilkeler için bkz. § 45.)
19. Anayasa Mahkemesi yukarıda belirtilen içtihadı doğrultusunda; ceza infaz kurumlarında mahpuslara süreli ve süresiz yayın teslim edilmemesine ilişkin müdahalelere karşı yapılan birçok başvuruda ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar vermiş ve yeniden yargılama yapılması gerektiğine hükmetmiştir. Anayasa Mahkemesi söz konusu ihlal kararlarının bazılarında müdahalenin Halil Bayık kararında öngörülen kriterleri karşılayan bir gerekçesi olmadığının, ayrıca sakıncalı bulunan ifadelerle gerekçeyi soyut olmaktan çıkaracak ölçüde somut bir bağlantı kurulmadığının ve bu nitelikte kabul edilen ifadelerin yer aldığı bölümlerin çıkarılarak kalan kısmın başvuruculara teslim edilmesinin mümkün olup olmadığının da tartışılmadığını belirtmiştir ( Ahmet Temiz ve Musa Şanak [2. B.], B. No: 2015/13923 , 7/3/2018; Ahmet Temiz ve Musa Şanak (2) [2. B.], B. No: 2015/14850 , 7/3/2018; Ahmet Temiz (11) [2. B.], B. No: 2015/16566 , 7/3/2018; Küçük Hasan Çoban [2. B.], B. No: 2015/17776 , 7/3/2018; Ozan Alpkaya [2. B.], B. No: 2015/15980 , 22/3/2018; Cengiz Nergiz [1. B.], B. No: 2015/2866 , 18/4/2018; Halil Bayık (2) [1. B.], B. No: 2015/19539 , 10/5/2018).
20. Akabinde Anayasa Mahkemesi Recep Bekik ve diğerleri başvurusunda ceza infaz kurumlarında bulunan mahpusların satın aldığı süreli yayınların kendilerine teslim edilmemesine ilişkin şikâyetleri incelemiştir. Anayasa Mahkemesi yaptığı inceleme sonucunda; başvuruya konu yayınların başvuruculara teslim edilmemesine ilişkin idare ve yargı mercilerinin kararlarının bir kısmında, Anayasa Mahkemesinin Halil Bayık kararında öngörülen kriterleri karşılamayan değerlendirmeler yapıldığını, yayınların verilmemesinde büyük oranda başvurucuların kişisel durumlarının değerlendirilmediğini, yayınların farklı ceza infaz kurumlarında bulunan aynı hukuki durumdaki kişilere verilip verilmemesine ilişkin olarak farklı kararlar verildiğini, ceza infaz kurumlarında bulunan mahpuslarca talep edilen süreli yayınların incelenmesinin kurum idareleri ve yargı mercileri üzerinde makul olmayan bir yükümlülük oluşturduğunu tespit etmiştir. Neticeten Anayasa Mahkemesi; süreli yayınların ceza infaz kurumlarındaki mahpuslara teslim edilip edilmemesinde keyfîliği engelleyecek, aynı hukuki durumda bulunanlara aynı uygulamanın yapılmasını sağlayacak, açık, yol gösterici ve istikrarlı idari uygulamaları garanti edecek bir mekanizmanın bulunmadığı kanaatine ulaşmış ve uygulamadan kaynaklandığı tespit edilen yapısal sorun nedeniyle başvurucuların ifade özgürlüklerinin ihlal edildiği sonucuna varmıştır.
21. Bunun üzerine 7242 sayılı Kanun'un 32. maddesiyle 5275 sayılı Kanun'un 62. maddesinin (4) numaralı fıkrası yürürlüğe girmiş ve Basın İlan Kurumu (BİK) aracılığıyla resmî ilan ve reklam yayımlama hakkı bulunmayan gazetelerin ceza infaz kurumuna kabul edilmeyeceği düzenlenmiştir.
22. Anayasa Mahkemesi de Mustafa Koca ([1. B.], B. No: 2021/38039 , 26/7/2022) kararında kanuni dayanağı 5275 sayılı Kanun'un 62. maddesinin (4) numaralı fıkrası olan müdahalenin ifade özgürlüğünü ihlal ettiği iddiasını incelemiş ve yaptığı inceleme neticesinde "resmî ilan yayım hakkı bulunmayan gazetenin satın alınma talebinin kanuna dayanarak reddedilmesinin ifade özgürlüğü yönünden haksız bir sınırlama oluşturmadığı, kurum düzeni, disiplini, güvenliği ve mahkûmların ıslahı meşru amaçlarını gerçekleştirmek yönünden zorunlu bir sosyal ihtiyacı karşıladığı, başvurucuya katlanması gerekenden fazla bir külfet yüklemediği, dolayısıyla orantısız da olmadığı ve demokratik toplum düzeninin gereklerine uygun olduğu" sonucuna vararak ifade özgürlüğünün ihlal edilmediğine karar vermiştir. Bu kapsamda BİK tarafından resmî ilan ve reklam yayımlama hakkı bulunmadığı tespit edilen gazetelerin ceza infaz kurumlarına alınmaması ifade özgürlüğünü ihlal etmemektedir.
23. Bu hâliyle mahpusların süreli yayınlara erişimine ilişkin olarak Anayasa Mahkemesinin Recep Bekik ve diğerleri kararında tespit ettiği yapısal soruna gazeteler yönünden çözüm üretildiği görülmüştür.
24. Ancak eldeki başvurunun söz konusu yasal ve uygulamaya dönük değişiklikten önceki müdahalelere ilişkin olduğu anlaşılmıştır. Bu sebeple eldeki başvuru yönünden -süreli yayınların başvuruculara temin edilmemesinde- Anayasa Mahkemesinin Recep Bekik ve diğerleri kararında açıklanan ilkelerden ve ulaşılan sonuçtan ayrılmayı gerektiren bir durum bulunmamaktadır. Bu hâliyle somut olayda Ceza İnfaz Kurumu ve yargı mercilerinin Anayasa Mahkemesinin Halil Bayık kararında belirlediği ilke ve tespitler uyarınca bir değerlendirme yapmadığı ve dolayısıyla başvuruculara söz konusu gazetenin verilmemesi yönündeki müdahalenin zorunlu bir toplumsal ihtiyacı karşılamadığı görülmüştür. Neticeten başvuruya konu olayda müdahalenin demokratik bir toplumda gerekli olduğu ortaya konulamamıştır.
25. Açıklanan gerekçelerle Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün ihlal edildiğine karar verilmesi gerekir.
III. GİDERİM
26. Başvurucular; ihlalin tespiti, yeniden yargılama yapılması ile miktar belirtmeksizin maddi ve manevi tazminat talebinde bulunmuştur.
27. Başvuruda tespit edilen anayasal hak ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar ve zorunluluk bulunmaktadır. Anayasa'nın 148. ve 153. maddeleri ile 30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun'un 50. ve 66. maddeleri uyarınca ihlal kararının gönderildiği yargı mercilerinin yapması gereken iş, yeniden yargılama işlemlerini başlatıp Anayasa Mahkemesinin ihlal kararında belirtilen ilkelere ve gerekçelere uygun biçimde yürütülecek yargılama sonunda hak ihlalinin nedenlerini gidererek yeni bir karar vermektir (yeniden yargılama konusunda bkz. Mehmet Doğan [GK], B. No: 2014/8875 , 7/6/2018, §§ 54-60; Aligül Alkaya ve diğerleri (2) [1. B.], B. No: 2016/12506 , 7/11/2019, §§ 53-60, 66; Kadri Enis Berberoğlu (3) [GK], B. No: 2020/32949 , 21/1/2021, §§ 93-100).
28. Ayrıca ihlalin niteliği dikkate alınarak başvuruculara ayrı ayrı net 20.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir. Başvurucular, maddi zarara ilişkin olarak bilgi/belge sunmadığından maddi tazminat talebinin reddine karar verilmesi gerekir.
IV. HÜKÜM
Açıklanan gerekçelerle;
A. Başvuruların BİRLEŞTİRİLMESİNE,
B. 2018/19037 ve 2018/22597 numaralı başvurular yönünden adli yardım taleplerinin KABULÜNE,
C. İfade özgürlüğünün ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
D. Anayasa'nın 26. maddesinde güvence altına alınan ifade özgürlüğünün İHLAL EDİLDİĞİNE,
E. Kararın bir örneğinin ifade özgürlüğünün ihlalinin sonuçlarının ortadan kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Bolu İnfaz Hâkimliğine (E.2017/1661, K.2017/2178; E.2017/1722, K.2017/2180; E.2017/1730, K.2017/2277; E.2017/2232, K.2018/275; E.2018/262, K.2018/601; E.2018/440, K.2018/984) GÖNDERİLMESİNE,
F. Başvuruculara net 20.000 TL manevi tazminatın AYRI AYRI ÖDENMESİNE, tazminata ilişkin diğer taleplerin REDDİNE,
G. Ödemelerin kararın tebliğini takiben başvurucuların Hazine ve Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ UYGULANMASINA,
H. Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE 30/6/2026 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.