TÜRKİYE CUMHURİYETİ
ANAYASA MAHKEMESİ
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
FESİH ERDİL BAŞVURUSU
(Başvuru Numarası: 2013/9380)
Karar Tarihi: 6/1/2016
BİRİNCİ BÖLÜM
KARAR
I. BAŞVURUNUN
KONUSU
1.
Başvuru; tutukluluğun uzun bir süredir devam ettiği gerekçesiyle kişi özgürlüğü
ve güvenliği hakkının, yargılamanın uzun sürmesi nedeniyle de adil yargılanma
hakkının ihlal edildiği iddiasına ilişkindir.
II. BAŞVURU
SÜRECİ
2.
Başvuru 19/12/2013 tarihinde Küçükçekmece 2. Asliye Hukuk Mahkemesi vasıtasıyla
yapılmıştır. Başvuru formu ve eklerinin idari yönden yapılan ön incelemesi
neticesinde başvurunun Komisyona sunulmasına engel teşkil edecek bir
eksikliğinin bulunmadığı tespit edilmiştir.
3. Birinci
Bölüm İkinci Komisyonunca 31/12/2014 tarihinde, başvurunun kabul edilebilirlik
incelemesinin Bölüm tarafından yapılmasına karar verilmiştir.
4.
Başvuru belgelerinin bir örneği bilgi için Adalet Bakanlığına (Bakanlık)
gönderilmiştir. Anayasa Mahkemesi İçtüzüğü'nün 71.
maddesinin (2) numaralı fıkrası uyarınca başvurunun, içtihadın oluştuğu alana
ilişkin olması nedeniyle Bakanlık cevabı beklenilmeden incelenmesine karar
verilmiştir.
III. OLAY VE
OLGULAR
A. Olaylar
5.
Başvuru formu ve eklerinde ifade edildiği şekliyle ilgili olaylar özetle
şöyledir:
6.
Başvurucu, suç işlemek için kurulan örgüte üye olma ve örgüt faaliyeti
çerçevesinde yağma suçlarını işlediği iddiasıyla 19/10/2006 tarihinde gözaltına
alınmış ve İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesince 22/10/2006 tarihinde
tutuklanmıştır.
7.
İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığının 7/10/2009 tarihli ve E.2007/69 sayılı
iddianamesiyle başvurucu hakkında, haksız ekonomik çıkar sağlama amacıyla
kurulan silahlı suç örgütüne üye olma, bu örgütün amacı doğrultusunda nitelikli
yağma suçunu işleme, kişiyi özgürlüğünden yoksun bırakma, kredi kartını kötüye
kullanma, nitelikli yaralama, 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar
ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanun’a muhalefet suçlarını işlediği
iddiasıyla kamu davası açılmıştır. Bu dava İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesinin
E.2007/116 sayılı dosyasında görülmeye başlanmıştır.
8.
Başvurucu yargılama devam ederken 3/11/2011 tarihinde tahliye edilmiştir.
9.
İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesi 30/4/2012 tarihli ve E.2007/116, K.2012/67
sayılı kararıyla başvurucunun; kredi kartının kötüye kullanılması suçundan beraatine, özgürlükten yoksun bırakma suçundan (8 kez) 3
yıl 4 ay hapis, nitelikli yağma suçundan (15 kez) 10 yıl hapis, (4 kez ) 9 yıl 2 ay hapis, kasten yaralama suçundan 11 ay 20
gün hapis cezası ile cezalandırılmasına ve hükümle birlikte tutuklanmasına
karar vermiştir. Duruşmada hazır bulunan başvurucu tutuklanarak cezaevine
gönderilmiştir
10.
Başvurucu hükümle birlikte verilen tutuklama kararına 2/5/2012 tarihinde itiraz
etmiştir. İstanbul 15. Ağır Ceza Mahkemesi 22/5/2012 tarihli ve 2012/119
Değişik İş sayılı kararıyla itirazın reddine karar vermiştir. Bu kararın
başvurucuya ne zaman tebliğ edildiği tespit edilememiştir.
11.
Başvurucu 19/12/2013 tarihinde bireysel başvuruda bulunmuştur.
12.
Başvurucu hakkında verilen hüküm Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 29/9/2015 tarihli
ve E.2015/332, K.2015/43169 sayılı ilamıyla kısmen bozulmuş, kısmen onanmıştır.
13.
Bozma kararı üzerine dava daha sonra yetkisizlikle Bakırköy 16. Ağır Ceza
Mahkemesine gönderilmiştir. Yargılama Bakırköy 16. Ağır Ceza Mahkemesinin
E.2015/415 sayılı dosyasında devam etmektedir.
B. İlgili Hukuk
14.
26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 86. maddesinin (1)
numaralı fıkrası, 87. maddesinin (3) numaralı fıkrası, 109. maddesi, 149.
maddesinin (1) numaralı fıkrası, 245. maddesinin (1) numaralı fıkrası, 6136
sayılı Kanun'un 15. maddesinin (1) numaralı fıkrası
15.
4/12/2004 tarihli ve 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu’nun 100. maddesi
şöyledir:
“(1) Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren olguların ve
bir tutuklama nedeninin bulunması halinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama
kararı verilebilir. İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri
ile ölçülü olmaması halinde, tutuklama kararı verilemez.
(2) Aşağıdaki hallerde bir tutuklama nedeni var sayılabilir:
a) Şüpheli veya
sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular
varsa.
b) Şüpheli veya sanığın davranışları;
1. Delilleri yok
etme, gizleme veya değiştirme,
2. Tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması
girişiminde bulunma,
Hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa.
…
(4) Sadece adlî para cezasını gerektiren veya hapis
cezasının üst sınırı iki yıldan fazla olmayan suçlarda tutuklama kararı
verilemez.”
IV. İNCELEME VE
GEREKÇE
16.
Mahkemenin 6/1/2016 tarihinde yapmış olduğu toplantıda başvuru incelenip gereği
düşünüldü:
A. Başvurucunun İddiaları
17.
Başvurucu; uzun bir süredir tutuklu olarak bulundurulduğunu, tahliye
taleplerinin formül gerekçelerle reddedildiğini belirterek Avrupa İnsan Hakları
Sözleşmesi’nin (Sözleşme/AİHS) 6. maddesinde belirlenen adil yargılanma hakkının,
makul sürede yargılanma hakkının, kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının,
Anayasa'nın 141. maddesinin ihlal edildiğini ileri sürmüş ve tazminat talep
etmiştir.
B. Değerlendirme
1. Kabul
Edilebilirlik Yönünden
a. Kişi Özgürlüğü ve Güvenliği Hakkının İhlal Edildiğine
İlişkin İddia
18.
Başvurucu; uzun bir süredir tutuklu olarak bulundurulduğunu, tahliye
taleplerinin formül gerekçelerle reddedildiğini belirterek kişi özgürlüğü ve
güvenliği hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
19. 30/3/2011
tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama Usulleri
Hakkında Kanun’un geçici 1. maddesinin (8) numaralı fıkrası şöyledir:
“Mahkeme, 23/9/2012 tarihinden sonra
kesinleşen nihai işlem ve kararlar aleyhine yapılacak bireysel başvuruları
inceler.”
20.
Bu hüküm gereğince Anayasa Mahkemesi 23/9/2012 tarihinden sonra kesinleşen
nihai işlem ve kararlar aleyhine yapılacak bireysel başvuruları inceler.
Dolayısıyla Mahkemenin zaman bakımından yetkisi ancak bu tarihten sonra
kesinleşen nihai işlem ve kararlar aleyhine yapılan bireysel başvurularla
sınırlıdır. Kamu düzenine ilişkin bu düzenleme karşısında, anılan tarihten önce
kesinleşmiş nihai işlem ve kararları da içerecek şekilde yetki kapsamının
genişletilmesi mümkün değildir (G.S., B.
No: 2012/832, 12/2/2013, § 14).
21.
Kişi serbest bırakılmadan yargılanmakta olduğu davada ilk derece mahkemesi
kararıyla mahkûm olmuşsa mahkûmiyet tarihi itibarıyla da tutukluluk hâli sona
erer. Çünkü bu durumda kişinin hukuki durumu “bir suç isnadına bağlı olarak
tutuklu” olma kapsamından çıkmaktadır. Bireysel başvuru incelemesi açısından,
tutuklamanın şartları ile mahkûmiyete hükmedilmesi arasındaki esaslı fark bunu
gerektirir. Zira mahkûmiyete karar verilmiş olmakla isnat olunan suçun
işlendiği, bundan failin sorumlu olduğunun sübuta erdiği kabul edilmekte ve bu
nedenle sanık hakkında hürriyeti bağlayıcı cezaya ve/veya para cezasına
hükmedilmektedir. Mahkûmiyetle birlikte kişinin kuvvetli suç şüphesi ve bir tutuklama nedenine bağlı olarak
tutukluluk hâli sona ermektedir. Bu açıdan mahkûmiyet kararının kesinleşmiş
olması ayrıca gerekmez (Korcan Pulatsü, B. No:
2012/726, 2/7/2013, § 33).
22.
Somut olayda başvurucu İstanbul Cumhuriyet Başsavcılığınca yürütülen soruşturma
kapsamında 22/10/2006 tarihinde tutuklanmış, yargılama devam ederken İstanbul
14. Ağır Ceza Mahkemesince 3/11/2011 tarihinde tahliye edilmiştir. Dolayısıyla
başvurucunun tutukluluk hâli Anayasa Mahkemesinin zaman bakımından yetkisinden
önce sona ermiştir.
23.
Başvurucu hükümle birlikte verilen tutuklama kararından sonraki tutulma
döneminden de şikâyetçidir. Somut olayda başvurucu hakkında yapılan yargılama
sonucunda 30/4/2012 tarihinde hapis cezası ile cezalandırılmasına ve hükmen
tutuklanmasına karar verilmiştir. Mahkemenin vermiş olduğu mahkûmiyet kararı
sonrasındaki bu tutma hâli, Anayasa'nın 19. maddesinin ikinci fıkrasındaki “mahkemelerce verilmiş hürriyeti kısıtlayıcı
cezaların yerine getirilmesi” kapsamındadır ve Anayasa'nın 19.
maddesinin üçüncü fıkrası anlamında
“tutukluluk” olarak nitelendirilemez. Dolayısıyla hüküm verildikten
sonraki bu dönem, Anayasa'nın 19. maddesinin üçüncü ve yedinci fıkrası
anlamında tutukluluk süresine dâhil değildir. Bu nedenle başvurucunun,
tutukluluğun makul süreyi aştığına ilişkin şikâyetinin sadece 19/10/2006 ile
3/11/2011 tarihleri arasındaki dönem yönünden incelenmesi gerekir. Bu dönem de
Anayasa Mahkemesinin zaman bakımından yetkisinden önce sona ermiştir.
24. Açıklanan
nedenlerle kişi özgürlüğü ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ilişkin
şikâyetin zaman bakımından yetkisizlik
nedeniyle kabul edilemez olduğuna karar verilmesi gerekir.
b. Makul Sürede
Yargılanma Hakkının İhlal Edildiğine İlişkin İddia
25.
Başvuru formu ile eklerinin incelenmesi sonucunda başvurucunun, makul sürede
yargılanma hakkının ihlal edildiği şikâyetinin açıkça dayanaktan yoksun
olmadığı ve kabul edilemezliğine karar verilmesini gerektirecek başka bir neden
de bulunmadığı anlaşılan bu şikâyetinin kabul edilebilir olduğuna karar
verilmesi gerekir.
2. Esas Yönünden
26.
Başvurucu, hakkında açılan kamu davasında makul sürede yargılama yapılmadığını
belirterek adil yargılanma hakkının ihlal edildiğini ileri sürmüştür.
27.
Anayasa ve Sözleşme’nin ortak koruma alanı dışında kalan bir hak ihlali
iddiasını içeren başvurunun kabul edilebilir olduğuna karar verilmesi mümkün
olmayıp (Onurhan Solmaz, B. No: 2012/1049, 26/3/2013, §
18), Sözleşme metni ile Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM) kararlarından
ortaya çıkan ve adil yargılanma hakkının somut görünümleri olan alt ilke ve
haklar, Anayasa’nın 36. maddesinde yer verilen adil yargılanma hakkının da
unsurlarıdır. Anayasa Mahkemesi de Anayasa’nın 36. maddesi uyarınca inceleme
yaptığı birçok kararında ilgili hükmü, Sözleşme’nin 6. maddesi ve AİHM içtihadı
ışığında yorumlamak suretiyle Sözleşme’nin lafzi içeriğinde yer alan ve AİHM
içtihadıyla adil yargılanma hakkının kapsamına dâhil edilen ilke ve haklara,
Anayasa’nın 36. maddesi kapsamında yer vermektedir. Somut başvurunun dayanağını
oluşturan makul sürede yargılanma hakkı da yukarıda belirtilen ilkeler uyarınca
adil yargılanma hakkının kapsamına dâhil olup ayrıca davaların en az giderle ve
mümkün olan süratle sonuçlandırılmasının yargının görevi olduğunu belirten
Anayasa’nın 141. maddesinin de Anayasa’nın bütünselliği ilkesi gereği, makul
sürede yargılanma hakkının değerlendirilmesinde dikkate alınması gerektiği
açıktır (Güher Ergun ve diğerleri, B.
No: 2012/13, 2/7/2013, §§ 38, 39).
28.
Davanın karmaşıklığı, yargılamanın kaç dereceli olduğu, tarafların ve ilgili makamların
yargılama sürecindeki tutumu ve başvurucunun davanın hızla
sonuçlandırılmasındaki menfaatinin niteliği gibi hususlar bir davanın süresinin
makul olup olmadığının tespitinde gözönünde
bulundurulması gereken ölçütlerdir (Güher
Ergun ve diğerleri, §§ 41-45).
29.
Anayasa’nın 36. ve Sözleşme’nin 6. maddesi uyarınca kişilere, cezai alanda
yöneltilen suçlamaların da (suç isnadı) makul sürede karara bağlanmasını isteme
hakkı tanınmıştır. İsnat olunan fiil, ceza kanunlarında suç olarak
nitelendirilmiş ve yargılama aşamasında ceza hukukunun kuralları uygulanmış ise
ayrıca bir uygulanabilirlik incelemesi yapılmaksızın kendiliğinden adil
yargılanma hakkının kapsamına girer (B.E.,
B. No: 2013/625, 9/1/2014, § 31).
30.
Başvuru konusu olayda başvurucu hakkında, haksız ekonomik çıkar sağlama
amacıyla kurulan silahlı suç örgütüne üye olma, bu örgütün amacı doğrultusunda
nitelikli yağma suçunu işleme, kişiyi özgürlüğünden yoksun bırakma, kredi
kartını kötüye kullanma, nitelikli yaralama iddiasıyla soruşturma başlatılmıştır.
Başvurucu hakkında isnat olunan suçlar 5237 sayılı Kanun’un 220. maddesinin (2)
numaralı fıkrasında, 149. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, 109. maddesinin
(2) numaralı fıkrasında, 149. maddesinin (1) numaralı fıkrasının (a), (c), (f),
(g), (h) bentlerinde, 86. maddesinin (1) numaralı fıkrasında, 245. maddesinin
(1) numaralı fıkrasında hapis cezasını gerektirir şekilde tanımlanmıştır. Bu
çerçevede başvurucu hakkındaki suç isnadına dayalı yargılamanın Anayasa’nın 36.
maddesinin güvence kapsamına girdiği konusunda kuşku bulunmamaktadır (B.E., § 32).
31.
Ceza muhakemesinde yargılama süresinin makul olup olmadığı değerlendirilirken
sürenin başlangıcı, bir kişiye suç işlediği iddiasının yetkili makamlar
tarafından bildirilmesi veya isnattan ilk olarak etkilendiği arama ve gözaltı
gibi birtakım tedbirlerin uygulanması anıdır. Somut başvuru açısından bu tarih,
başvurucunun gözaltına alındığı 19/10/2006’dır.
32.
Başvuruya konu yargılama sürecinin incelenmesi neticesinde İstanbul Cumhuriyet
Başsavcılığınca yürütülen soruşturma kapsamında, 19/10/2006 tarihinde gözaltına
alınarak 22/10/2006 tarihinde tutuklanan başvurucu hakkında Başsavcılığın
17/1/2007 tarihli iddianamesi ile haksız ekonomik çıkar sağlama amacıyla
kurulan silahlı suç örgütüne üye olma, bu örgütün amacı doğrultusunda nitelikli
yağma suçunu işleme, kişiyi özgürlüğünden yoksun bırakma, kredi kartını kötüye
kullanma, nitelikli yaralama ve 6136 sayılı Kanun'a muhalefet suçlarını
işlediği iddiasıyla kamu davası açıldığı; İstanbul 14. Ağır Ceza Mahkemesince
başvurucunun savunmasının alındığı, müştekilerin dinlendiği, toplanan deliller
değerlendirilerek 30/4/2012 tarihli karar ile hapisle cezalandırılmasına karar
verildiği; başvurucunun temyizi üzerine Yargıtay 6. Ceza Dairesinin 29/9/2015
tarihli ilamıyla hükmün kısmen onanmasına, kısmen bozulmasına karar verildiği
belirlenmiştir. Bozma kararı sonrası dosya henüz yeni bir esasa
kaydedilmemiştir.
33.
5271 sayılı Kanun’un öngördüğü yargılama usullerine tabi mahkemeler nezdindeki
yargılamaların makul sürede tamamlanmadığı yönündeki iddialar daha önce
bireysel başvuru konusu yapılmış ve Anayasa Mahkemesi tarafından makul sürede
yargılanma hakkının ihlal edildiği yönünde kararlar verilmiştir (B.E.,§§ 23-41;
Ersin Ceyhan, B. No: 2013/695,
9/1/2014, §§ 24-40).
34.
Başvuruya konu davanın mahiyeti nedeniyle icrası gereken usul işlemlerinin
niteliği başvuruya konu yargılamanın karmaşık olduğunu ortaya koymakla birlikte
davaya bütün olarak bakıldığında somut başvuru açısından farklı bir karar
verilmesini gerektirecek bir yön bulunmadığı ve söz konusu dokuz yılı aşkın
süredir devam eden yargılamada makul olmayan bir gecikmenin olduğu sonucuna
varılmıştır.
35.
Açıklanan nedenlerle başvurucunun Anayasanın 36. maddesinde güvence altına
alınan makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine karar verilmesi
gerekir.
3. 6126
Sayılı Kanun'un 50. Maddesi Yönünden
36.
Başvurucu 20.000 TL maddi, 20.000 TL manevi tazminat talebinde bulunmuştur.
37.
30/3/2011 tarihli ve 6216 sayılı Anayasa Mahkemesinin Kuruluşu ve Yargılama
Usulleri Hakkında Kanun’un 50. maddesinin (1) ve (2) numaralı fıkraları
şöyledir:
“(1) Esas inceleme sonunda, başvurucunun
hakkının ihlal edildiğine ya da edilmediğine karar verilir. İhlal kararı
verilmesi hâlinde ihlalin ve sonuçlarının ortadan kaldırılması için yapılması
gerekenlere hükmedilir…
(2) Tespit edilen
ihlal bir mahkeme kararından kaynaklanmışsa, ihlali ve sonuçlarını ortadan
kaldırmak için yeniden yargılama yapmak üzere dosya ilgili mahkemeye
gönderilir. Yeniden yargılama yapılmasında hukuki yarar bulunmayan hâllerde
başvurucu lehine tazminata hükmedilebilir veya genel mahkemelerde dava açılması
yolu gösterilebilir. Yeniden yargılama yapmakla yükümlü mahkeme, Anayasa Mahkemesinin
ihlal kararında açıkladığı ihlali ve sonuçlarını ortadan kaldıracak şekilde
mümkünse dosya üzerinden karar verir.”
38. Başvurucunun
tarafı olduğu uyuşmazlığa ilişkin dokuz yılı aşkın süredir devam eden yargılama
süresi dikkate alındığında yargılama faaliyetinin uzunluğu sebebiyle yalnızca
ihlal tespitiyle giderilemeyecek olan manevi zararları karşılığında başvurucuya
net 6.000 TL manevi tazminat ödenmesine karar verilmesi gerekir.
39. Başvuruya
konu yargılamanın dokuz yılı aşkın süredir devam ettiği ve bu hususun makul
sürede yargılanma hakkını ihlal ettiği gözetilerek anayasal bir hakkın ihlal
edildiği açık olan bir yargılama dosyasında; hukuka, adalete ve mahkemeye güven
ilkesinin gördüğü zararın devam etmesinin önlenmesi amacıyla yargılamanın mümkün
olan en kısa sürede sonuçlandırılmasını teminen
kararın bir örneğinin Bakırköy 16. Ağır Ceza Mahkemesine gönderilmesine karar
verilmesi gerekir.
V. HÜKÜM
Açıklanan
gerekçelerle;
A. 1.
Kişi hürriyeti ve güvenliği hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın zaman bakımından yetkisizlik nedeniyle
KABUL EDİLEMEZ OLDUĞUNA,
2.
Makul sürede yargılanma hakkının ihlal edildiğine ilişkin iddianın KABUL
EDİLEBİLİR OLDUĞUNA,
B. Anayasa’nın
36. maddesinde güvence altına alınan makul sürede yargılanma hakkının İHLAL
EDİLDİĞİNE,
C.
Başvurucuya net 6.000 TL manevi TAZMİNAT ÖDENMESİNE, tazminata ilişkin diğer
taleplerin REDDİNE,
D.
198,35 TL harç ve 1.800 TL vekâlet ücretinden oluşan toplam 1.998,35 TL
yargılama giderinin başvurucuya ÖDENMESİNE,
E. Ödemelerin,
kararın tebliğini takiben başvurucunun Maliye Bakanlığına başvuru tarihinden
itibaren dört ay içinde yapılmasına, ödemede gecikme olması hâlinde bu sürenin
sona erdiği tarihten ödeme tarihine kadar geçen süre için yasal FAİZ
UYGULANMASINA,
F. Kararın
bir örneğinin makul sürede yargılanma hakkının ihlalinin sonuçlarının ortadan
kaldırılması için yeniden yargılama yapılmak üzere Bakırköy 16. Ağır Ceza
Mahkemesine GÖNDERİLMESİNE,
G.
Kararın bir örneğinin Adalet Bakanlığına GÖNDERİLMESİNE
6/1/2016 tarihinde OYBİRLİĞİYLE karar verildi.
Başkan
:
Burhan ÜSTÜN
Üyeler
:
Serruh KALELİ
Hicabi DURSUN
Erdal TERCAN
Hasan Tahsin GÖKCAN
Raportör Yrd.
:
Yusuf Enes KAYA
Başvurucu
:
Fesih ERDİL
Vekili
:
Av. Tanju ÇONKAR